Ο μύθος της αντρειοσύνης των Καραγκουνισσών

 Του Δημήτρη Τσιγάρα

Έχουν περάσει χιλιάδες χρόνια από τότε που η Θεσσαλική γη άκουσε τον καλπασμό των αλόγων, το βρόντημα των αρμάτων και τον μεταλλικό κρότο των όπλων. Κι όμως, λένε πως εκεί, κοντά στα Φάρσαλα, σε μια εποχή όπου οι βασιλιάδες οδηγούσαν στρατούς και οι θεοί ακόμη περπατούσαν ανάμεσα στους ανθρώπους, γράφτηκε ένας από τους πιο παράξενους και περήφανους θρύλους της Θεσσαλίας.

Ήταν η εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ο Μακεδόνας βασιλιάς, αήττητος και ορμητικός σαν καταιγίδα, είχε στο πλευρό του πολλούς Θεσσαλούς πολεμιστές. Άντρες περήφανοι, μαθημένοι στα όπλα και στα δύσκολα, είχαν σταθεί μαζί του σε πολλές μάχες. Εκείνη όμως τη φοβερή ημέρα, όταν πλησίαζε η μεγάλη έφοδος, κάτι απρόσμενο συνέβη.

Την ώρα που ο Αλέξανδρος περίμενε το σύνθημα της επίθεσης, με το βλέμμα στραμμένο στον εχθρό, οι Θεσσαλοί πολεμιστές άρχισαν να υποχωρούν. Άλλος πέταξε την ασπίδα του, άλλος το δόρυ του, άλλος άφησε πίσω το άρμα του και τράβηξε βιαστικά προς τα μετόπισθεν.

Κανείς δεν έμαθε ποτέ την αληθινή αιτία.

Ίσως δείλιασαν μπροστά στον κίνδυνο. Ίσως κάποιος φόβος φώλιασε ξαφνικά στις καρδιές τους. Ίσως ο θρύλος μεγάλωσε με τα χρόνια και άλλαξε την πραγματική ιστορία. Μα οι παλιοί Θεσσαλοί έλεγαν πως εκείνη τη στιγμή ακόμη και ο ίδιος ο Άρης, ο θεός του πολέμου, αγανάκτησε.

Και τότε συνέβη κάτι που κανείς δεν περίμενε.

Από τα χωριά και τους καταυλισμούς γύρω από το πεδίο της μάχης έφτασαν οι γυναίκες των πολεμιστών. Κουβαλούσαν νερό, ψωμί και ό,τι άλλο χρειαζόταν για τους άντρες τους. Ήταν μανάδες, γυναίκες, αδελφές και θυγατέρες εκείνων που μέχρι πριν από λίγο καμάρωναν ως γενναίους πολεμιστές.

Μα όταν αντίκρισαν τους άντρες να φεύγουν, πάγωσαν.

Στάθηκαν για μια στιγμή ακίνητες.

Ύστερα, μέσα στις καρδιές τους, κάτι άναψε.

Δεν ήταν φόβος. Ήταν ντροπή. Ήταν οργή. Ήταν εκείνη η βαθιά δύναμη που γεννιέται όταν κάποιος αισθάνεται πως προσβάλλεται η τιμή του τόπου, της οικογένειας και των παιδιών που θα έρθουν ύστερα.

—Πού πάτε; φώναξαν.

Μα οι άντρες δεν απάντησαν.

Και τότε οι γυναίκες δεν περίμεναν άλλο.

Έτρεξαν στα πεταμένα όπλα. Άρπαξαν ασπίδες, δόρατα και ξίφη. Σήκωσαν τα κράνη που είχαν πέσει στο χώμα και, τραβώντας από τα κεφάλια των υποχωρούντων πολεμιστών τις περικεφαλαίες τους, τις φόρεσαν οι ίδιες.

Κάτω από τις μεταλλικές περικεφαλαίες κρύφτηκαν τα μαλλιά τους.

Τα μάτια τους όμως έλαμπαν.

Και τότε, όπως λέει ο θρύλος, ο Άρης χαμογέλασε.

Γιατί μέσα στις γυναίκες εκείνες είχε ξυπνήσει ξαφνικά η αρχαία ψυχή των Αμαζόνων. Η Θεσσαλή γυναίκα, που μέχρι εκείνη τη στιγμή στεκόταν πίσω από τον άντρα της, μπήκε τώρα μπροστά του. Δεν πολεμούσε μόνο για τη νίκη. Πολεμούσε για να μη μείνει η ντροπή κληρονομιά στα παιδιά της.

Έσφιξαν τα όπλα στα χέρια τους και όρμησαν.

Η γη σείστηκε από το βουητό των ποδιών τους. Οι περικεφαλαίες άστραφταν κάτω από τον ήλιο και τα μαύρα μαλλιά που ξέφευγαν από τα μεταλλικά κράνη ανεμίζονταν σαν πολεμικά λάβαρα.

Ο εχθρός ξαφνιάστηκε.

Δεν περίμενε να δει απέναντί του έναν στρατό γυναικών.

Κι όμως, εκείνες έπεσαν πάνω του σαν χείμαρρος.

Ο φόβος είχε γίνει δύναμη. Η οργή είχε γίνει θάρρος. Η ντροπή είχε γίνει αντρειοσύνη.

Κανείς δεν μπορούσε να τις σταματήσει.

Οι ασπίδες συγκρούονταν, τα ξίφη άστραφταν, τα άλογα χλιμίντριζαν τρομαγμένα και η πεδιάδα των Φαρσάλων γέμιζε από πολεμικές κραυγές. Ο εχθρός άρχισε να υποχωρεί. Πρώτα λίγοι, ύστερα περισσότεροι, ώσπου η υποχώρηση έγινε φυγή.

Άλλοι πέταξαν τις ασπίδες τους. Άλλοι άφησαν τα άλογά τους. Άλλοι έτρεχαν χωρίς όπλα, κοιτάζοντας πίσω τους με τρόμο.

Και οι γυναίκες συνέχιζαν.

Στο τέλος, εκεί όπου λίγο πριν βασίλευε η αβεβαιότητα, απλώθηκε η νίκη.

Οι Καραγκούνες —όπως τις ονομάζει η παράδοση— γύρισαν στα χωριά τους νικήτριες. Κουβαλούσαν λάφυρα και αιχμαλώτους και τραγουδούσαν. Τα τραγούδια τους ταξίδεψαν από χωριό σε χωριό και από γενιά σε γενιά, ώσπου έγιναν μέρος της μνήμης της Θεσσαλικής γης.

Ο Μέγας Αλέξανδρος, λέει ο θρύλος, έμεινε έκθαμβος.

Δεν μπορούσε να πιστέψει πως εκείνες οι γυναίκες, που είχαν έρθει αρχικά κρατώντας στάμνες με νερό και ψωμί, είχαν κατορθώσει να μετατρέψουν τη φυγή σε νίκη.

Κάλεσε τότε τις γυναίκες μπροστά του.

Τις κοίταξε μία μία και αναγνώρισε στα μάτια τους εκείνη την αντρειοσύνη που είχε περιμένει από τους άντρες.

Και θέλησε να τις τιμήσει.

Αλλά θέλησε συγχρόνως να δώσει στους άντρες ένα μάθημα που δεν θα ξεχνούσαν ποτέ.

Έβγαλε, λοιπόν, διαταγή παράξενη, μα συμβολική:

Από εκείνη την ημέρα οι άντρες θα φορούσαν τα μαύρα τσεμπέρια των γυναικών και οι γυναίκες τις περικεφαλαίες των αντρών.

Κι έτσι, λέει η παράδοση, άλλαξαν οι φορεσιές και μαζί τους άλλαξε για πάντα και η μνήμη.

Ο άντρας θα φορούσε το μαύρο τσεμπέρι, σημάδι της ντροπής εκείνης της ημέρας, ενώ η γυναίκα θα κρατούσε στο κεφάλι της την περικεφαλαία, ως σύμβολο τιμής, δύναμης και αντρειοσύνης.

Κανείς δεν μπορεί να πει αν η ιστορία συνέβη ακριβώς έτσι. Ίσως να είναι ένας πανάρχαιος θρύλος που γεννήθηκε για να εξηγήσει ένα ξεχωριστό στοιχείο της καραγκούνικης φορεσιάς. Ίσως όμως, μέσα στους αιώνες, οι άνθρωποι να κράτησαν κάτι βαθύτερο από την ίδια την ιστορική αλήθεια.

Γιατί οι θρύλοι δεν χρειάζεται πάντοτε να αποδεικνύονται.

Αρκεί να θυμίζουν.

Και η περικεφαλαία της Καραγκούνας, πάνω στο περήφανο κεφάλι της, μοιάζει ακόμη και σήμερα να ψιθυρίζει πως η γενναιότητα δεν έχει φύλο. Πως η τιμή δεν χαρίζεται, αλλά κερδίζεται. Και πως, όταν η ανάγκη το απαιτήσει, η γυναίκα μπορεί να γίνει ασπίδα για το σπίτι της, για την πατρίδα της και για την ίδια την αξιοπρέπεια του τόπου της.

Έτσι έμεινε η περικεφαλαία.

Όχι μόνο ως στολίδι μιας παλιάς φορεσιάς, αλλά ως σύμβολο μιας γυναίκας που, σύμφωνα με τον θρύλο, κάποτε άφησε κάτω τη στάμνα με το νερό, φόρεσε το κράνος του πολεμιστή και στάθηκε απέναντι στον φόβο.

Και από τότε, κάθε φορά που μια Καραγκούνα φορά την περίτεχνη περικεφαλαία της, είναι σαν να ξυπνά για λίγο εκείνη η μακρινή ημέρα.

Η ημέρα που, όπως λέει η παράδοση, οι γυναίκες της Θεσσαλίας φόρεσαν την αντρειοσύνη στο κεφάλι τους και την έκαναν κληρονομιά στις επόμενες γενιές.

Και βέβαια, οι παλιοί μύθοι δεν γεννήθηκαν μόνο για να αφηγούνται γεγονότα, αλλά και για να διασώζουν στη συλλογική μνήμη τις αξίες, τα κατορθώματα και τα σύμβολα ενός τόπου. Έτσι, ο θρύλος των περικεφαλαίων των Καραγκουνισσών, με την περήφανη μορφή της Θεσσαλής γυναίκας που μεταμορφώνεται από προστάτιδα της οικογενειακής εστίας σε πολεμίστρια της τιμής και της πατρίδας, περνά από τον πεζό λόγο στον ποιητικό κόσμο της δημοτικής παράδοσης.

Η παρακάτω παραλογή αποτελεί μια ποιητική ανάπλαση του μύθου, με τον ρυθμό, την αφηγηματική λιτότητα και τη συμβολική δύναμη του δημοτικού τραγουδιού. Είναι μια προσπάθεια να αποκτήσει ο θρύλος φωνή και τραγούδι, ώστε η αντρειοσύνη των Καραγκουνισσών να συνεχίσει να ταξιδεύει από γενιά σε γενιά, σαν ζωντανή παρακαταθήκη της θεσσαλικής γης.

Η περικεφαλαία της Καραγκούνας

Στον κάμπο εκεί στα Φάρσαλα, πέρα στη Θεσσαλία,
ο Αλέξανδρος συνάθροιζε στρατό για εκστρατεία.
Σαλπίζουνε οι σάλπιγγες, βροντούν τα χαλινάρια,
μα οι Θεσσαλοί δειλιάσανε, λυγούν τα παλικάρια.

Και να, οι γυναίκες φάνηκαν με στάμνες και ψωμί,
τους άντρες είδαν να γυρνούν με φόβο στην ψυχή.
«Πού πάτε, άντρες, άναντροι, πού πάει η περηφάνια;
Ποιος θα φυλάξει τα παιδιά, τη χώρα απ’ την αφάνεια;»

Τις στάμνες κάτω αφήσανε, τα όπλα τους αρπάζουν,
και τις περικεφαλαίες στην κεφαλή τους βάζουν.

Σηκώνουν τις ασπίδες τους, τα δόρατα κρατούνε,
σαν Αμαζόνες φλογερές στη μάχη προχωρούνε.

Βροντά ο τόπος απ’ ιαχές και τη βαθιά τους μήνη,
κι ο εχθρός πισωδρομεί μπρος στην αντρειοσύνη.
Τα λάβαρα υποχώρησαν, τα ξίφη πια σιγήσαν,
κι οι Καραγκούνες νίκησαν, τη μάχη την κερδίσαν.

Τις είδε ο μέγας Αλέξανδρος κι έσκυψε το κεφάλι,
«Εσείς τιμήσατε τη γη, με την καρδιά σας πάλι».
Τσεμπέρια δίνει στους δειλούς, σ’ αυτές περικεφαλαίες,
να μείνουνε στον χρόνο τους της νίκης οι σημαίες.

Κι απόμεινε στον τόπο μας ο θρύλος να θυμίζει,
της Καραγκούνας η καρδιά ποτέ δεν γονατίζει.
Κι από γενιά σ’ άλλη γενιά ο θρύλος κατεβαίνει,
πως η τιμή δεν έχει φύλο, μα στην καρδιά απομένει.