Το όνομα Γιάννης στη λαϊκή παράδοση

 

Το όνομα Γιάννης είναι από τα πιο αγαπημένα, συνηθισμένα και βαθιά ριζωμένα ονόματα του ελληνικού λαϊκού βίου. Τόσο κοινό, ώστε στη λαϊκή συνείδηση να μη δηλώνει απλώς ένα πρόσωπο, αλλά τον «καθένα», τον απλό άνθρωπο, τον δικό μας άνθρωπο.

Ετυμολογία και θρησκευτική σημασία

Ο Γιάννης προέρχεται από το εβραϊκό Γιοχανάν, που σημαίνει «ο Θεός είναι ελεήμων». Στην ελληνική παράδοση συνδέεται κυρίως με δύο μεγάλες μορφές της Ορθοδοξίας:

-Τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο, αυστηρό, ασκητικό και προφητικό πρόσωπο,

-Τον Άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο, σύμβολο αγάπης, σοφίας και πνευματικότητας.

Οι δύο αυτές όψεις -η αυστηρότητα και η τρυφερότητα- αντανακλώνται και στον λαϊκό χαρακτήρα του ονόματος.

Ο Γιάννης ως λαϊκός τύπος

Στη λαογραφία, ο Γιάννης δεν είναι άρχοντας ούτε ήρωας απόμακρος. Είναι ο γεωργός, ο βοσκός, ο μάστορας, ο ναύτης, ο άνθρωπος της καθημερινότητας. Γι’ αυτό και λέμε:

-«Γιάννης κερνάει, Γιάννης πίνει»

-«Όπου φτωχός κι η μοίρα του, κι ο Γιάννης με τη γκλίτσα»

Το όνομα γίνεται συνώνυμο της απλότητας, αλλά και της πονηριάς της ζωής, του ανθρώπου που ξέρει να επιβιώνει.

Παροιμίες και λαϊκές φράσεις

Ο Γιάννης κυριαρχεί στις ελληνικές παροιμίες περισσότερο από κάθε άλλο όνομα:

-«Τι είχες Γιάννη; Τι είχα πάντα»: Αναφέρεται σε καταστάσεις που παραμένουν στάσιμες και αμετάβλητες, παρά τις όποιες προσδοκίες ή προσπάθειες για αλλαγή. 

-«Σαρανταπέντε Γιάννηδες ενός κοκόρου γνώση»: Αναφέρεται σε περιπτώσεις όπου πολλοί άνθρωποι μαζί δεν καταφέρνουν να βγάλουν ένα σωστό συμπέρασμα.

-«Σπίτι χωρίς Γιάννη, προκοπή δεν κάνει»: Δηλώνει τη δημοτικότητα του ονόματος και την πεποίθηση ότι σε κάθε σπιτικό υπάρχει (ή πρέπει να υπάρχει) ένας Γιάννης για να ευημερήσει.

-«Ακόμα δεν τον είδαμε, Γιάννη τον βαφτίσαμε»: Για βιαστικές αποφάσεις ή συμπεράσματα πριν δούμε το αποτέλεσμα.

-«Τι Γιάννης, τι Γιαννάκης»: Όταν δύο πράγματα είναι ουσιαστικά τα ίδια παρά τη μικρή διαφορά στην ονομασία.

-«Γιάννης κερνά και Γιάννης πίνει»: Για περιπτώσεις αυτοεξυπηρέτησης ή όταν κάποιος ελέγχει πλήρως μια κατάσταση προς όφελός του.

-«Πότε ο Γιάννης δεν μπορεί, πότε ο κώλος του πονεί»: Για άτομα που βρίσκουν συνεχώς δικαιολογίες για να αποφύγουν μια εργασία.

Οι φράσεις αυτές δείχνουν πώς το όνομα λειτουργεί ως μέτρο του οικείου, του αναμενόμενου, του ανθρώπινου.

Ο Γιάννης στο τραγούδι και στο παραμύθι

Στα δημοτικά τραγούδια και τα παραμύθια, ο Γιάννης είναι συχνά ο μικρός και αδύναμος που τα καταφέρνει, όχι με δύναμη αλλά με μυαλό και καρδιά. Είναι ο ήρωας που ξεγελά τον δράκο, ο νέος που ξενιτεύεται, ο άνθρωπος που πονά και αντέχει.

Έτσι λοιπόν ο Γιάννης δεν είναι απλώς ένα όνομα, είναι σύμβολο της λαϊκής ψυχής. Φέρει τη σοφία του καθημερινού ανθρώπου, τη σιωπηλή αντοχή, την ελπίδα και το πείσμα της ζωής. Γι’ αυτό και, όσο υπάρχουν άνθρωποι που αγαπούν, μοχθούν και ονειρεύονται, ο Γιάννης θα ζει μέσα στη γλώσσα, στις φωτιές του Αϊ-Γιάννη και στις παροιμίες του τόπου.

Όταν το φως μαθαίνει να κατοικεί μέσα μας (Με αφορμή τη γιορτή του φωτός)

 

Η πνευματική αναγέννηση του ανθρώπου δεν έρχεται ως θαύμα ούτε ως ξαφνική αποκάλυψη. Αναδύεται αργά, όπως το φως που διαχέεται πριν ακόμη ανατείλει ο ήλιος, πρώτα αμφίβολο, ύστερα επίμονο, τέλος αναπόφευκτο. Είναι η στιγμή κατά την οποία ο άνθρωπος παύει να ζει αποκλειστικά μέσα στη σκιά των φόβων του και αναλαμβάνει την ευθύνη της εσωτερικής του θέασης.

Το σκότος δεν είναι εξωτερικός εχθρός. Είναι η αδράνεια της συνείδησης, η συνήθεια της αποφυγής, η άρνηση να αντικρίσουμε τον εαυτό μας χωρίς δικαιολογίες. Το φως, αντίθετα, δεν είναι ηθική υπεροχή ούτε θρίαμβος πάνω στους άλλους. Είναι η διαύγεια. Η ικανότητα να βλέπουμε τα πράγματα όπως είναι, χωρίς να τα παραμορφώνουμε για να μας βολεύουν. Η νίκη του φωτός δεν συντελείται με εξάλειψη του σκότους, αλλά με τη μεταμόρφωσή του σε γνώση.

Η κάθαρση, σε αυτή τη φιλοσοφική προοπτική, δεν είναι τιμωρία ούτε εξιλέωση. Είναι αποδέσμευση. Είναι η αργή αποκόλληση από τα περιττά βάρη του εγώ, από τις ψευδαισθήσεις ελέγχου και τις επιβεβλημένες ταυτότητες. Ο άνθρωπος καθαίρεται όταν παύει να ταυτίζεται με τον ρόλο του θύματος ή του κυρίαρχου και αρχίζει να υπάρχει ως συνειδητή παρουσία μέσα στον κόσμο. Τότε η σκέψη του παύει να είναι εργαλείο άμυνας και γίνεται όργανο κατανόησης.

Από αυτή την εσωτερική μετατόπιση γεννιέται η ευλογία της κτίσης, όχι ως υπερβατικό δώρο, αλλά ως φυσική συνέπεια. Όταν ο άνθρωπος παύει να βλέπει τη φύση ως αντικείμενο εκμετάλλευσης και τους άλλους ως μέσα επιβεβαίωσης, τότε ο κόσμος αποκαθίσταται στη βαθύτερη αρμονία του. Η γη, τα ζώα, τα νερά, ακόμη και οι σιωπές ανάμεσα στους ανθρώπους, συμμετέχουν σε μια νέα ισορροπία, όπου τίποτα δεν περισσεύει και τίποτα δεν καταναλώνεται χωρίς λόγο.

Η πνευματική αναγέννηση, λοιπόν, δεν ανυψώνει τον άνθρωπο πάνω από την κτίση, τον επανατοποθετεί μέσα σε αυτήν. Τον κάνει συμμέτοχο, όχι κυρίαρχο. Φορέα ευθύνης, όχι εξουσίας. Και έτσι το φως δεν θριαμβεύει με κραυγές, αλλά με σιωπηλή διάρκεια, γίνεται τρόπος ύπαρξης, στάση ζωής, καθημερινή πράξη συνείδησης.

Σε αυτή τη νίκη δεν υπάρχουν ηττημένοι. Το σκότος μετατρέπεται σε μνήμη, η κάθαρση σε ελευθερία, και η ευλογία σε κοινό τόπο ύπαρξης. Ο άνθρωπος, επιτέλους, δεν στέκεται απέναντι στον κόσμο, αλλά μέσα του - και για πρώτη φορά, πραγματικά, τον φωτίζει.

ΤΟΥ ΔΗΜ. ΓΑΣΤΡΙΑ