Η ενδεκάδα της μνήμης

 

Οι έντεκα γυναίκες στέκονται μπροστά στον φακό σαν μια άτυπη ενδεκάδα ποδοσφαίρου, όχι για να αγωνιστούν σε γήπεδο, αλλά για να δώσουν έναν σιωπηλό αγώνα απέναντι στον χρόνο. Η αναμνηστική αυτή φωτογραφία από την εκδρομή τους μοιάζει με μια μικρή νίκη απέναντι στη φθορά: μια στιγμή παγωμένη, όπου το γέλιο, η φιλία και η συντροφικότητα αποκτούν διάρκεια.

Τα φορέματά τους, με τα απλά σχέδια και τις καθαρές γραμμές, και οι επιμελημένες κομμώσεις μαρτυρούν τη δεκαετία του ’60 - μια εποχή μετάβασης, όπου η παράδοση συνυπάρχει με τον αέρα της νεωτερικότητας. Οι γυναίκες του Βαλτινού κουβαλούν πάνω τους αυτή τη διπλή κληρονομιά: τη σεμνότητα του χωριού και την προσδοκία ενός κόσμου που ανοίγεται. Στα βλέμματά τους διακρίνεται μια ήρεμη αυτοπεποίθηση, σαν να γνωρίζουν ότι συμμετέχουν σε κάτι περισσότερο από μια απλή εκδρομή, συμμετέχουν στη διαμόρφωση μιας συλλογικής μνήμης.

Η διάταξή τους θυμίζει ομάδα δεμένη. Άλλες όρθιες, άλλες καθιστές, αγγίζουν η μία την άλλη με φυσικότητα, σχηματίζοντας έναν κύκλο οικειότητας. Δεν υπάρχει πρωταγωνίστρια, η δύναμη βρίσκεται στο σύνολο. Όπως σε μια ποδοσφαιρική ενδεκάδα, καθεμιά έχει τη θέση της, τον ρόλο της, και όλες μαζί συνθέτουν μια αρμονία. Η φιλία τους γίνεται ένα άτυπο συμβόλαιο αλληλεγγύης, μια υπόσχεση ότι η κοινή τους πορεία θα συνεχιστεί πέρα από το στιγμιότυπο.

Στο βάθος, το τοπίο απλώνεται ήσυχο, σχεδόν αδιάφορο για το ανθρώπινο δράμα. Κι όμως, μέσα σε αυτή την ακινησία της φύσης, οι μορφές των γυναικών εκπέμπουν ζωντάνια. Είναι νέες, στο κατώφλι της ζωής, με όνειρα που ο φακός δεν μπορεί να συλλάβει, μόνο να υπαινιχθεί. Η φωτογραφία γίνεται έτσι ένας καθρέφτης του χρόνου: μας καλεί να αναλογιστούμε πόσες ιστορίες ξεκίνησαν από εκείνη την ημέρα, πόσες χαρές και δοκιμασίες ακολούθησαν.

Κοιτάζοντας τη σκηνή, νιώθει κανείς πως η ουσία της δεν βρίσκεται μόνο στα πρόσωπα, αλλά στη σχέση τους. Είναι η στιγμή όπου η κοινότητα γίνεται πρόσωπο και το πρόσωπο γίνεται μνήμη. Οι γυναίκες του Βαλτινού, σαν μια συμβολική ενδεκάδα, δεν παίζουν για το σκορ, παίζουν για τη διατήρηση της ανθρώπινης εγγύτητας. Και μέσα από αυτή τη φωτογραφία, συνεχίζουν να μας θυμίζουν ότι η ζωή, όσο κι αν αλλάζει, βρίσκει πάντα τον τρόπο να αποτυπώνει τις πιο τρυφερές της συμμαχίες.

 

ΝΕΡΑ ΚΑΙ ΠΟΥΛΙΑ

«Νερά των βροχών, νερά των καταιγίδων» έλεγα σ’ ένα παλιό μου ποίημα, επειδή μέσα στη μνήμη μου έμενε παγιωμένη η εικόνα του απόβροχου με τα λιμνάζοντα νερά. Αγροί και λιβάδια κρατούσαν ζηλότυπα το νερό της περαστικής βροχής για πολλές ημέρες, αφού η γη χορτασμένη από τις βροχοπτώσεις διαρκείας δεν τα απορροφούσε. Τα δέντρα στις ανοιχτές πεδιάδες γίνονταν υδρόβια και τα πουλιά, τα πολλά πουλιά, γέμιζαν τις αυλακιές και τα αβαθή σημεία των νερών με τα σιωπηλά τους σμήνη, αναζητώντας τροφή. Τώρα, πού πήγαν όλα τα πουλιά; Πού πήγαν τα κοτσύφια, οι τσίχλες, οι καλλιμάνες, οι κύκνοι κάποτε, οι αγριόπαπιες και οι αγριόχηνες, πού πήγαν οι βραχνοί ψαροφαγάδες και τα μπεκατσόνια; Γιατί αδειάζει και νεκρώνεται η φύση μας; Εσύ, ποιητή, Γιώργη Παυλόπουλε, εσύ πού πρώτος σηκώθηκες και το φώναξες. Εσύ, λοιπόν, σήκω και πάλι επάνω και διαλάλησε το ίδιο ερώτημά σου: «Πού πήγαν τα πουλιά;»

Του Ηλία Κεφάλα

Θηλιές μνήμης στο κατώφλι του χρόνου

 

Στη φωτογραφία, μια γυναίκα κάθεται έξω από το σπίτι της, στο κατώφλι του χωριού και του χρόνου. Το σώμα της ελαφρώς σκυμμένο, τα μάτια χαμηλωμένα, τα χέρια σταθερά και υπομονετικά. Το βελονάκι κινείται αργά, σχεδόν τελετουργικά, πλέκοντας όχι μόνο θηλιές από νήμα, αλλά μνήμες, σχέσεις και σιωπές.

Στα χωριά, το πλέξιμο δεν ήταν απλώς εργασία, ήταν ρυθμός ζωής. Άρχιζε την ημέρα, στο φως του ήλιου, στην αυλή ή στο πεζούλι, και συνεχιζόταν το βράδυ, γύρω από το τραπέζι ή τη λάμπα. Εκεί, ανάμεσα σε κουβάρια και εργόχειρα, ξετυλίγονταν και οι συζητήσεις, τα νέα του χωριού, τα βάσανα της χρονιάς, τα μικρά σχόλια για την επικαιρότητα, οι ελπίδες και οι φόβοι. Το πλέξιμο γινόταν αφορμή συνάντησης, χώρος κοινός, όπου η σιωπή δεν ήταν μοναξιά αλλά συντροφιά.

Το βελονάκι, απλό εργαλείο με έναν μικρό γαντζάκι στην άκρη, ένωνε θηλιές και δημιουργούσε ύφασμα, όπως ένωνε και τους ανθρώπους. Κάθε πόντος είχε υπομονή, κάθε σειρά απαιτούσε συγκέντρωση. Κι αυτή η επαναληπτική κίνηση ηρεμούσε τον νου, μείωνε το άγχος, έδινε στο σώμα και στην ψυχή έναν σταθερό ρυθμό. Ήταν μια σιωπηλή μορφή διαλογισμού, μια καθημερινή άσκηση γαλήνης.

Τα νήματα, βαμβακερά, μάλλινα ή ακριλικά, έφταναν στα σπίτια σε κουβάρια ή μπάλες, με τη χάρτινη ετικέτα να μαρτυρά τη μάρκα, το βάρος, το μήκος, τη σύσταση, το χρώμα. Όμως, μόλις έφευγε η ετικέτα, το νήμα έχανε την εμπορική του ταυτότητα και αποκτούσε ανθρώπινη, γινόταν δαντέλα για το τραπέζι, κουβέρτα για το παιδί, ρούχο για την προίκα. Κάθε εργόχειρο κουβαλούσε χρόνο ζωής, φροντίδα και προσδοκία.

Η γυναίκα της φωτογραφίας δεν βιάζεται. Το πλέξιμό της είναι αντίσταση στη φθορά και στη βιασύνη. Μέσα από τις θηλιές, συνεχίζει μια παράδοση που λειτουργεί κοινωνικά, που προσφέρει διέξοδο και αίσθηση κοινότητας. Το βελονάκι της δεν φτιάχνει μόνο ύφασμα, κρατά ενωμένο έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι είχαν χρόνο να είναι μαζί, να μιλούν, να σιωπούν και να δημιουργούν με τα χέρια τους νόημα.