Τι κι αν ο Μάης μπήκε βροχερός, εμείς θα τον χαρούμε!

 

Η πρώτη ημέρα του Μάη ξημέρωσε στο Βαλτινό με σύννεφα χαμηλά, σαν να είχαν κατέβει από τα γύρω υψώματα για να αγγίξουν τις στέγες των σπιτιών και τις αυλές με τις πασχαλιές. Η βροχή έπεφτε ήσυχα, με εκείνο το απαλό, επίμονο ψιθύρισμα που δεν τρομάζει τη γη, μα την παρηγορεί. Σαν να της έλεγε πως κάθε νέα αρχή θέλει πρώτα λίγο νερό, λίγη σιωπή, λίγη περισυλλογή.

Κι όμως, μέσα σε αυτή τη βροχερή πρωτομαγιάτικη αυγή, ο στίχος ακούγεται σαν υπόσχεση ζωής: «Τι κι αν ο Μάης μπήκε βροχερός, εμείς θα τον χαρούμε!»
Δεν είναι απλώς μια φράση αισιοδοξίας, είναι στάση απέναντι στον χρόνο και στη μοίρα. Είναι η σοφία του χωριού, που έμαθε να διαβάζει τα σημάδια της φύσης χωρίς να φοβάται τις εναλλαγές της.

Στο Βαλτινό, ο Μάης δεν είναι μόνο μήνας. Είναι μνήμη και προσδοκία μαζί. Είναι τα χέρια των ανθρώπων που γνώρισαν τον μόχθο της γης και ξέρουν πως η βροχή, όσο κι αν σκοτεινιάζει τον ουρανό, κρύβει μέσα της την υπόσχεση της καρποφορίας. Το χώμα διψά και πίνει. Τα δέντρα ανασαίνουν. Τα χορτάρια πρασινίζουν πιο βαθιά. Οι κήποι, οι αυλές, τα χωράφια περιμένουν τη δική τους μικρή ανάσταση.

Ίσως τελικά ο βροχερός Μάης να μοιάζει με τη ζωή μας. Σπάνια έρχεται όπως τον φανταζόμαστε. Τον περιμένουμε λουσμένο στο φως, κι εκείνος φτάνει με σύννεφα. Τον ονειρευόμαστε γεμάτο ανθούς, κι εκείνος μας συναντά με σταγόνες και υγρασία. Μα η χαρά δεν βρίσκεται στην τελειότητα των συνθηκών, βρίσκεται στην ικανότητά μας να αγκαλιάζουμε το παρόν όπως έρχεται.

Οι άνθρωποι του τόπου το ξέρουν καλά. Θα βγουν στις αυλές, θα κοιτάξουν τον ουρανό, θα μυρίσουν τη βρεγμένη γη και θα πουν με χαμόγελο πως «καλό είναι το νερό, ευλογία είναι». Γιατί η χαρά εδώ δεν είναι επιφανειακή ευθυμία, είναι βαθύτερη συμφιλίωση με τον κύκλο της φύσης και του χρόνου. Είναι η αποδοχή πως κάθε βροχή φέρνει μέσα της έναν ανθό που ακόμα δεν φαίνεται.

Η πρώτη μέρα του Μάη στο Βαλτινό γίνεται έτσι ένα μικρό μάθημα φιλοσοφίας. Μας θυμίζει πως η ζωή δεν μας ζητά να περιμένουμε μόνο τις λιακάδες για να χαρούμε. Μας καλεί να βρούμε νόημα και μέσα στις συννεφιές, να δούμε τη γονιμότητα πίσω από τη θλίψη, την ελπίδα πίσω από το γκρίζο.

Κι έτσι η πιο μεγάλη νίκη του ανθρώπου είναι αυτή: να μπορεί να λέει, ακόμα και όταν ο ουρανός σκοτεινιάζει, πως η άνοιξη είναι ήδη μέσα του.

Ο Κλήδονας ζωντάνεψε ξανά στο Βαλτινό

 

Με ιδιαίτερη συγκίνηση και σεβασμό προς την παράδοση, όπως κάθε παραμονή της Πρωτομαγιάς, έτσι και φέτος στο Βαλτινό ζωντάνεψε ξανά ένα από τα πιο όμορφα και συμβολικά έθιμα του τόπου μας: ο Κλήδονας. Ένα έθιμο βαθιά ριζωμένο στη λαϊκή μνήμη, που συνδέει τους ανθρώπους με τη γη, τον κύκλο του χρόνου και τις μυστικές προσδοκίες της ψυχής.

Οι γυναίκες και τα κορίτσια του χωριού, με χαρά και νοσταλγία, βγήκαν στην εξοχή για να μαζέψουν τα λουλούδια και τα φυτά του αγρού, τα λεγόμενα «κλήδονα», αναβιώνοντας μια τελετουργική πράξη που χάνεται στα βάθη των χρόνων. Μέσα στη γαλήνη της ανοιξιάτικης φύσης, ανάμεσα στα χρώματα και τα αρώματα της γης, αντήχησαν τραγούδια παλιά, τραγούδια που πέρασαν από γενιά σε γενιά, κουβαλώντας μνήμες, ελπίδες και συμβολισμούς.

Καθοριστική για την αναβίωση αυτής της όμορφης στιγμής υπήρξε και φέτος η συμβολή του Εκπολιτιστικού Συλλόγου του χωριού, ο οποίος με συνέπεια και αγάπη για την τοπική κληρονομιά φρόντισε να κρατήσει άσβεστη τη φλόγα της παράδοσης. Η αναβίωση του Κλήδονα δεν αποτελεί απλώς τη διατήρηση ενός εθίμου. Είναι μια πράξη μνήμης και συνέχειας, μια σιωπηλή αλλά ουσιαστική αντίσταση στη λήθη, ένα κάλεσμα προς όλους να ξανασυναντηθούν με τις ρίζες τους και τη συλλογική τους ταυτότητα.

Σε μια εποχή όπου οι δεσμοί με το παρελθόν συχνά δοκιμάζονται, τέτοιες πρωτοβουλίες αποκτούν ξεχωριστή σημασία. Το Βαλτινό, μέσα από τη ζωντανή παρουσία των γυναικών του και τη μέριμνα του Συλλόγου, αποδεικνύει πως η παράδοση δεν είναι ένα απομεινάρι του χθες, αλλά ένας ζωντανός παλμός που συνεχίζει να δίνει νόημα στο σήμερα και ελπίδα στο αύριο.

Αύριο λοιπόν, στο καθορισμένο ραντεβού του Εκπολιτιστικού Συλλόγου για τις επόμενες εκδηλώσεις της Πρωτομαγιάς.

Πατήστε τον σύνδεσμο και δείτε το βίντεο:

https://www.facebook.com/share/r/1DCBAFrw38/

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΩΤΟΜΑΓΙΑΤΙΚΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗ

 

Ο Εκπολιτιστικός Σύλλογος Βαλτινού ενημερώνει όλους τους συγχωριανούς και φίλους της εκδήλωσης ότι, σε περίπτωση κακοκαιρίας, η Πρωτομαγιάτικη γιορτή μας θα μεταφερθεί στον χώρο του Γυμνασίου–Λυκείου Βαλτινού, ώστε να πραγματοποιηθεί κανονικά και με ασφάλεια.

Η διάθεση για γιορτή, η παράδοση και το κέφι δεν αλλάζουν - σας περιμένουμε όλους να ανταμώσουμε, να χορέψουμε και να γιορτάσουμε μαζί, όπου κι αν πραγματοποιηθεί η εκδήλωση!

Το Δ.Σ. του Εκπολιτιστικού Συλλόγου Βαλτινού

Οι ιστορίες του Μπάρμπα-Θωμά

 

Ήταν χρόνια αλλιώτικα, χρόνια απλά και ανθρώπινα, τότε που ο χρόνος κυλούσε αργά και οι άνθρωποι ήξεραν να μοιράζονται τη μέρα τους με κουβέντα, γέλιο και συντροφιά. Στο ζευγαρολίβαδο του Βαλτινού, εκεί όπου απλωνόταν το χορτάρι κάτω από τον πλατύ θεσσαλικό ουρανό, μαζευόταν συχνά η παρέα του χωριού.

Ο Βασίλης, ο Μιχάλης, ο Λάζαρος, ο Θωμάς, ο Βασίλης, ο Βαγγέλης και ο Χρήστος κάθονταν στο χώμα, άλλοι σταυροπόδι, άλλοι ξαπλωμένοι ξυπόλητοι, αφήνοντας τη γη να τους δροσίζει τα πόδια. Λίγο πιο πέρα τα ζώα έβοσκαν ήσυχα, σκορπισμένα στο λιβάδι, ενώ ο αέρας έφερνε πότε πότε τον ήχο από τα κουδούνια τους.

Στη μέση της παρέας ξεχώριζε ο μπάρμπα-Θωμάς. Με λόγο γλαφυρό και βλέμμα που έλαμπε από ζωή, άρχιζε τις ιστορίες του. Άλλοτε θυμόταν περιστατικά από τα νιάτα του, άλλοτε έλεγε αστεία και καλαμπούρια που έκαναν τους νεότερους να ξεσπούν σε γέλια. Κάθε κουβέντα του είχε παλμό, κάθε αφήγηση έκρυβε μέσα της μια μικρή σοφία της ζωής.

Οι υπόλοιποι τον άκουγαν με προσοχή και χαμόγελο. Τα πρόσωπά τους φανέρωναν εκείνη τη γαλήνη που μόνο η αληθινή συντροφιά χαρίζει. Δεν υπήρχε βιασύνη, ούτε έγνοια για τον χρόνο, μόνο η στιγμή, το μοίρασμα και η χαρά της ανθρώπινης παρουσίας.

Ήταν μια εποχή που η επικοινωνία είχε ζεστασιά και ψυχή. Οι άνθρωποι κοιτάζονταν στα μάτια, άκουγαν ο ένας τον άλλον και οι ιστορίες περνούσαν από στόμα σε στόμα σαν πολύτιμη κληρονομιά.

Σήμερα η παλιά εκείνη φωτογραφία μένει σαν σιωπηλό αποτύπωμα μιας εποχής που χάθηκε, μα δεν ξεχάστηκε. Ένα λιβάδι, μια παρέα, λίγα γέλια και μια ιστορία του μπάρμπα-Θωμά — κι όμως μέσα σε αυτά χωράει ολόκληρη η μνήμη ενός τόπου.

Παρουσιάστηκε στο Μουσείο Τσιτσάνη το βιβλίο «Τα Παλιά Τρίκαλα. Αναμνήσεις και Ιστορήματα»

Με ιδιαίτερη λαμπρότητα και βαθιά συγκινησιακή φόρτιση πραγματοποιήθηκε την Τρίτη 28 Απριλίου 2026, στην κατάμεστη αίθουσα του Μουσείου Τσιτσάνη, η παρουσίαση της νέας επανέκδοσης του εμβληματικού έργου του αείμνηστου Τρικαλινού δημοσιογράφου Θεολόγη Ι. Τριανταφύλλου, «Τα Παλιά Τρίκαλα. Αναμνήσεις και Ιστορήματα».

Την εκδήλωση συνδιοργάνωσαν ο Φιλολογικός Ιστορικός Λογοτεχνικός Σύνδεσμος (Φ.Ι.ΛΟ.Σ.) Τρικάλων και ο Εκδοτικός Οίκος Κ. & Μ. Σταμούλη, σε μια βραδιά αφιερωμένη όχι μόνο στην παρουσίαση ενός βιβλίου, αλλά και στην αναβίωση της ιστορικής μνήμης και της ψυχής της παλιάς πόλης.

Το σπουδαίο αυτό δίτομο έργο, εξαντλημένο εδώ και δεκαετίες και πολύτιμο για την τοπική ιστοριογραφία, είχε πρωτοεκδοθεί σε δύο τόμους το 1976 και το 1977. Η σημερινή του επανέκδοση αποτελεί ένα σημαντικό πνευματικό γεγονός για τα Τρίκαλα, καθώς επανέρχεται στο αναγνωστικό κοινό ένας αληθινός θησαυρός μνήμης και ιστορίας. Η έκδοση πραγματοποιήθηκε από κοινού από τον Φ.Ι.ΛΟ.Σ. Τρικάλων και έχει ενταχθεί στη σειρά του Συνδέσμου «ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΕΣ», ως ο 27ος τόμος της.

Το έργο, συνολικής έκτασης 510 σελίδων (Θεσσαλονίκη–Τρίκαλα, 2026), ανασυστήνει με γλαφυρότητα τον κόσμο των παλιών Τρικάλων: τις γειτονιές, τα πρόσωπα, τις συνήθειες, τα ήθη, τις μικρές και μεγάλες ιστορίες που σφράγισαν τη συλλογική μνήμη του τόπου. Μέσα από αναμνήσεις και ιστορήματα, ο συγγραφέας αναπλάθει μια εποχή που μπορεί να έχει χαθεί στον χρόνο, αλλά εξακολουθεί να ζει στην καρδιά της πόλης.

Ιδιαίτερη ήταν η συμβολή των ομιλητών της βραδιάς, που προσέγγισαν το έργο με ευαισθησία και επιστημονική πληρότητα. Η Ελένη Τζαβέλλα, εκπαιδευτικός και διευθύντρια του 2ου Δημοτικού Σχολείου Οιχαλίας, παρουσίασε με γλαφυρό και διεισδυτικό τρόπο τον πρώτο τόμο του έργου, αναδεικνύοντας τη σημασία του ως πολύτιμου τεκμηρίου της τοπικής ιστορίας. Ο Χρήστος Μπεχλιβάνος, δημοσιογράφος και διευθυντής της εφημερίδας larissa.net, παρουσίασε τον δεύτερο τόμο, φωτίζοντας τις ιστορικές και κοινωνικές διαστάσεις των κειμένων.

Τον συντονισμό της εκδήλωσης είχε ο πρόεδρος του Φ.Ι.ΛΟ.Σ., Θεόδωρος Νημάς, ο οποίος αναφέρθηκε με θερμά λόγια στη σημασία της επανέκδοσης, τονίζοντας πως πρόκειται για ένα έργο που διασώζει την ιστορική φυσιογνωμία των Τρικάλων και παραδίδει στις νεότερες γενιές έναν πολύτιμο πνευματικό θησαυρό.

Ιδιαίτερα συγκινητική στιγμή της βραδιάς αποτέλεσε η παρουσία μελών της οικογένειας του συγγραφέα Θεολόγη Ι. Τριανταφύλλου, οι οποίοι τίμησαν με την παρουσία τους την εκδήλωση. Η συμμετοχή τους προσέδωσε έναν ξεχωριστό συμβολισμό, καθώς η μνήμη και η πνευματική παρακαταθήκη του εκλιπόντος συγγραφέα ζωντάνεψαν μέσα σε μια ατμόσφαιρα σεβασμού, συγκίνησης και υπερηφάνειας.

Η βραδιά είχε έντονο πανηγυρικό χαρακτήρα, καθώς η παρουσίαση δεν αποτέλεσε μόνο μια εκδοτική εκδήλωση, αλλά μια γιορτή της ιστορίας, της μνήμης και της πολιτιστικής ταυτότητας των Τρικάλων. Ήταν μια βραδιά όπου το παρελθόν συνάντησε το παρόν και οι μνήμες της πόλης ζωντάνεψαν ξανά μέσα από τις σελίδες ενός έργου-σταθμού, που συνεχίζει να φωτίζει την πορεία του τόπου μέσα στον χρόνο.

Τα ηρώα του Βαλτινού ως φορείς συλλογικής μνήμης

 Μελέτη του Δημήτρη Τσιγάρα

 

Η ιστορική μνήμη ενός τόπου δεν διασώζεται μόνο μέσα από τα αρχεία, τις προφορικές αφηγήσεις και τις οικογενειακές παραδόσεις, αλλά και μέσα από τα μνημεία που ο ίδιος ο τόπος υψώνει για να τιμήσει τους ανθρώπους του. Στο Βαλτινό, δύο χαρακτηριστικά ηρώα, διαφορετικά ως προς τη μορφή και τη χρονολογία τους, λειτουργούν ως σταθεροί φορείς της συλλογικής μνήμης και της ιστορικής συνείδησης της κοινότητας.

Το πρώτο, παλαιότερο μνημείο βρίσκεται στον προαύλιο χώρο του ναού του Αγίου Αθανασίου και ανεγέρθηκε το 1954 από την τότε Κοινότητα Βαλτινού. Πρόκειται για έναν μαρμάρινο οβελίσκο, επιτύμβιας μορφής, τοποθετημένο πάνω σε τριμερές βάθρο, με πυραμιδοειδή απόληξη στην κορυφή. Στην προμετωπίδα του φέρει ανάγλυφη παράσταση δύο όπλων σε θέση χιαστί, πλαισιωμένων από δάφνινους κλάδους, σύμβολα της στρατιωτικής ανδρείας, της νίκης και της αιώνιας δόξας. Κάτω από την παράσταση αναγράφονται εγχάρακτα τα ονόματα των πεσόντων στους πολέμους της περιόδου 1912–1922.

Το μνημείο αυτό έχει ιδιαίτερη ιστορική σημασία, καθώς τα ονόματα που φέρει προέρχονται όχι μόνο από το Βαλτινό, αλλά και από την Κάτω Ελάτη και τη Φωτάδα, αφού κατά την περίοδο εκείνη οι οικισμοί αυτοί υπάγονταν στην ίδια κοινότητα. Με τον τρόπο αυτό, ο οβελίσκος δεν αποτελεί απλώς ένα ηρώο του χωριού, αλλά ένα κοινό μνημείο μνήμης για τρεις ιστορικά συνδεδεμένους οικισμούς.

Τριάντα ένα χρόνια αργότερα, το 1985, η κοινότητα ανήγειρε στην κεντρική πλατεία το νεότερο Ηρώον του Αγνώστου Στρατιώτη. Σε αντίθεση με τον κατακόρυφο χαρακτήρα του παλαιότερου οβελίσκου, το μνημείο αυτό αναπτύσσεται περισσότερο οριζόντια, ως μνημειακή εξέδρα και βωμός μνήμης. Μια μαρμάρινη πλάκα σε σχήμα ορθογωνίου παραλληλεπιπέδου τοποθετείται πάνω σε διώροφο λιθόκτιστο βάθρο τριγωνικής κάτοψης, επενδεδυμένο με επεξεργασμένους λίθους και μάρμαρο.

Στην πρόσοψη της πλάκας δεσπόζει εγχάρακτη παράσταση κόκκινης φλόγας και κλάδου δάφνης, συνοδευόμενη από την επιγραφή: «Στον Άγνωστο Στρατιώτη». Η φλόγα, σύμβολο της αδιάσβεστης μνήμης και της θυσίας, συνδέεται συμβολικά με τη φωτιά του Προμηθέα, την ευεργετική εκείνη δύναμη που χάρισε στον άνθρωπο τη δυνατότητα να δημιουργήσει πολιτισμό. Ο δάφνινος κλάδος, ως διαχρονικό σύμβολο ειρήνης, τιμής και νίκης, υπογραμμίζει την αιωνιότητα της μνήμης των πεσόντων.

Η θέση του νεότερου μνημείου στην πλατεία του χωριού προσδίδει σε αυτό έναν ιδιαίτερα δημόσιο και τελετουργικό χαρακτήρα. Εκεί πραγματοποιούνται οι επίσημες τελετές κατά τις εθνικές επετείους, με καταθέσεις στεφάνων από τις τοπικές αρχές, τους φορείς και τους μαθητές των σχολείων. Έτσι, το ηρώο παραμένει ζωντανό μέσα στη συλλογική εμπειρία της κοινότητας.

Τα δύο μνημεία, παρά τις μορφολογικές τους διαφορές, λειτουργούν συμπληρωματικά. Το πρώτο διασώζει τη μνήμη των ονομαστικά γνωστών πεσόντων μιας συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου. Το δεύτερο αποδίδει τιμή σε όλους εκείνους τους ανώνυμους στρατιώτες που θυσιάστηκαν για την πατρίδα. Μαζί συνθέτουν ένα ενιαίο τοπίο ιστορικής μνήμης, μέσα από το οποίο το Βαλτινό διατηρεί ζωντανή τη σχέση του με το παρελθόν, την ιστορία και τις θυσίες των ανθρώπων του. 

Το μνημείο ηρώων πεσόντων στον ναό Αγίου Αθανασίου Βαλτινού 

Αρχιτεκτονική και μορφολογική περιγραφή

Το μνημείο ηρώων πεσόντων του Βαλτινού βρίσκεται στον προαύλιο χώρο του ναού του Αγίου Αθανασίου και αποτελεί ένα σημαντικό τοπόσημο ιστορικής μνήμης για την τοπική κοινότητα. Η θέση του στον εκκλησιαστικό περίβολο ενισχύει τον συμβολικό του χαρακτήρα, συνδέοντας τη συλλογική μνήμη των πεσόντων με τον ιερό χώρο της κοινότητας και την έννοια της αιώνιας ανάπαυσης.

Αρχιτεκτονικά, το μνημείο ανήκει στην τυπολογία του οβελίσκου - επιτύμβιας αναμνηστικής στήλης, μορφή ιδιαίτερα διαδεδομένη στα ηρώα των ελληνικών κοινοτήτων του 20ού αιώνα.

1. Βάθρο – κρηπίδωμα

Η στήλη εδράζεται πάνω σε μαρμάρινο βάθρο τριών επιπέδων, το οποίο λειτουργεί ως κρηπίδωμα και προσδίδει μνημειακότητα στη σύνθεση.

Το βάθρο αποτελείται από τρεις διαδοχικές αναβαθμίδες:

μία ευρεία κατώτερη βάση

μία ενδιάμεση υπερυψωμένη βαθμίδα

μία άνω βάση στήριξης της στήλης

Η κλιμακωτή αυτή διάρθρωση ενισχύει την αίσθηση σταθερότητας και ανάτασης.

2. Κύριος κορμός – οβελίσκος

Το κυρίως σώμα του μνημείου είναι μια συμπαγής μαρμάρινη επιτύμβια στήλη, στενόμακης ορθογώνιας μορφής.

Η στήλη αναπτύσσεται κατακόρυφα με αυστηρή συμμετρία και θυμίζει απλοποιημένο οβελίσκο, σύμβολο μνήμης, δόξας και ανύψωσης της θυσίας.

Η μορφή της είναι: ορθογώνια σε όψη, στενή και επιμήκης, με κατακόρυφη ανάπτυξη, ελαφρά στένωση προς την κορυφή.

Η λιτότητα της μορφής υπηρετεί τον μνημειακό χαρακτήρα.

3. Απόληξη – πυραμοειδής κορυφή

Η κορυφή της στήλης καταλήγει σε πυραμοειδή απόληξη, χαρακτηριστικό στοιχείο της οβελισκικής μορφής.

Η πυραμιδοειδής στέψη: ολοκληρώνει αρμονικά την κατακόρυφη σύνθεση, προσδίδει ανοδική κίνηση και συμβολίζει την ανάταση της μνήμης προς το υπερβατικό.

Αυτό το στοιχείο ενισχύει την επιτύμβια και τιμητική διάσταση του μνημείου.

4. Ανάγλυφη προμετωπίδα

Στο ανώτερο τμήμα της κύριας όψης υπάρχει ανάγλυφη συμβολική παράσταση.

Η σύνθεση εικονίζει: δύο όπλα σε θέση χιαστί, πλαισιωμένα από δύο κλάδους δάφνης.

Η παράσταση είναι ιδιαίτερα εύγλωττη ως προς τον συμβολισμό της.

Τα χιαστί όπλα παραπέμπουν: στην πολεμική ανδρεία,  στην άμυνα της πατρίδας και στη γενναιότητα των πεσόντων.

Οι δάφνινοι κλάδοι, αειθαλείς και τιμητικοί, συμβολίζουν: τη νίκη, τη δόξα, την αιωνιότητα και την αθανασία της μνήμης.

Πρόκειται για μοτίβο με βαθιές ρίζες στην ελληνική μνημειακή παράδοση.

5. Επιγραφικό πεδίο

Κάτω από την ανάγλυφη παράσταση εκτείνεται το κύριο επιγραφικό πεδίο, όπου αναγράφονται εγχάρακτα τα ονόματα των πεσόντων των πολέμων 1912-1922, ως εξής: «ΚΟΙΝΟΤΗΣ ΒΑΛΤΣΙΝΟΥ ΟΙ ΕΝ ΠΟΛΕΜΟΙΣ ΠΕΣΟΝΤΕΣ 1912-1922

ΔΗΜ. ΣΤΕΦ. ΤΖΙΚΑΣ ΛΟΧΙΑΣ

ΚΩΝ. ΛΑΜΠ. ΣΤΑΥΡΕΚΑΣ ΔΕΚΑΝ.

ΗΛΙΑΣ ΔΗΜ. ΖΑΧΟΣ ΔΕΚΑΝ.

ΚΩΝ. ΔΗΜ. ΠΕΤΡΙΚΑΣ ΔΕΚΑΝ.

ΓΕΩΡΓ. ΔΗΜ. ΚΡΟΥΠΗΣ ΔΕΚΑΝ.

ΓΕΩΡΓ. ΚΩΝ. ΜΠΑΛΟΥΤΣΟΣ

ΣΠΥΡ. ΑΘΑΝ. ΚΑΡΑΘΑΝΑΣΗΣ

ΙΩΑΝ. ΔΗΜ. ΒΟΤΣΙΟΣ

ΘΕΟΔ. ΓΕΩ. ΚΟΥΦΟΧΡΗΣΤΟΣ

ΝΙΚΟΛ. ΠΑΖΑΡΑΣ

ΔΗΜ. ΑΘΑΝ. ΣΚΑΠΕΤΗΣ

ΔΗΜ. ΚΩΝ. ΜΑΥΡΟΜΑΤΗΣ

ΧΡΗΣΤ. ΔΗΜ. ΚΑΤΣΙΟΥΛΗΣ

ΝΙΚ. ΕΥΑΓ. ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ

ΔΗΜ. ΚΩΝ. ΝΙΚΟΛΑΟΥ

ΣΤΕΡ. ΚΩΝ. ΚΥΡΙΑΚΟΣ

ΝΙΚ. ΘΕΟΔ. ΦΑΡΜΑΚΗΣ

ΔΗΜ. ΚΩΝ. ΝΙΚΟΛΑΟΥ

ΗΛΙΑΣ ΒΑΣ. ΧΟΥΤΑΣ

ΙΩΑΝ. ΑΘΑΝ. ΤΣΙΑΤΙΟΥΛΑΣ

ΒΑΣ. ΕΥΘ. ΑΚΡΙΒΟΣ

ΒΑΣ. ΕΥΑΓ. ΚΑΡΑΓΙΩΡΓΟΣ

ΒΑΣ. ΑΠ. ΝΙΚΛΙΤΣΙΩΤΗΣ

ΑΝΑΣΤ. ΕΥΘ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ

ΒΑΣ. ΕΥΘ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ».

Η επιγραφή είναι οργανωμένη σε κατακόρυφες σειρές και περιλαμβάνει τόσο τους βαθμούς όσο και τα ονόματα των πεσόντων.

Η μορφή αυτή μετατρέπει το μνημείο σε λίθινο κατάλογο συλλογικής θυσίας.

6. Ιστορικός χαρακτήρας

Το μνημείο αναγέρθηκε το 1954 από την Κοινότητα Βαλτινού, προς τιμήν και ανάμνηση των πεσόντων της περιόδου 1912–1922.

Ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η τότε κοινότητα περιλάμβανε: το Βαλτινό, την Κάτω Ελάτη και τη Φωτάδα.

Γι’ αυτό και τα ονόματα που αναγράφονται στη στήλη προέρχονται και από τους τρεις οικισμούς, στοιχείο που προσδίδει στο μνημείο χαρακτήρα υπερτοπικής κοινοτικής μνήμης.

7. Αρχιτεκτονικός χαρακτήρας

Μορφολογικά το μνημείο μπορεί να χαρακτηριστεί ως:

νεοκλασικός κοινοτικός οβελίσκος, επιτύμβια τιμητική στήλη και ηρώο συλλογικής μνήμης.

Η σύνθεση είναι λιτή, αυστηρή και συμβολικά ισχυρή.

Συνδυάζει: κατακόρυφη μνημειακότητα, εικαστικό συμβολισμό, ιστορική επιγραφή και αποτελεί εξαιρετικό δείγμα τοπικής μνημειακής αρχιτεκτονικής της μεταπολεμικής περιόδου.

Ηρώον Αγνώστου Στρατιώτη στην κεντρική πλατεία Βαλτινού

 

Αρχιτεκτονική και μορφολογική περιγραφή

Στην κεντρική πλατεία του Βαλτινού δεσπόζει το νεότερο Ηρώον του Αγνώστου Στρατιώτη, το οποίο ανεγέρθηκε το 1985 από την Κοινότητα Βαλτινού, προς τιμήν και αιώνια μνήμη όλων των επώνυμων και ανώνυμων αγωνιστών του Α΄ και Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Πρόκειται για ένα μνημείο δημόσιας μνήμης, σχεδιασμένο ώστε να λειτουργεί ως τόπος τιμής, τελετουργίας και εθνικής αναφοράς.

Η αρχιτεκτονική του σύνθεση συνδυάζει μνημειακή λιτότητα, γεωμετρική καθαρότητα και συμβολικό περιεχόμενο, ενταγμένα αρμονικά στον χώρο της πλατείας.

1. Κρηπίδωμα και χώρος πρόσβασης

Το μνημείο αναπτύσσεται πάνω σε ευρύ υπερυψωμένο πλάτωμα, το οποίο διαμορφώνει σαφώς έναν τελετουργικό χώρο συγκέντρωσης.

Στην πρόσοψη διακρίνεται ημικυκλικό πλατύσκαλο, επενδεδυμένο με μάρμαρο, το οποίο λειτουργεί ως μεταβατικός χώρος από την πλατεία προς το μνημείο.

Η πρόσβαση πραγματοποιείται μέσω τριών φαρδιών μαρμάρινων βαθμίδων, οι οποίες οδηγούν στο πρώτο επίπεδο του βάθρου.

Η ημικυκλική ανάπτυξη των σκαλοπατιών προσδίδει στο μνημείο χαρακτήρα βηματικής ανάβασης και τελετουργικής προσέγγισης.

2. Βάθρο δύο επιπέδων

Το κύριο βάθρο είναι λιθόκτιστο και διώροφο.

Αποτελείται από επεξεργασμένους κυβόσχημους λίθους, τοποθετημένους σε κανονική δόμηση, που προσδίδουν στιβαρότητα και μνημειακότητα.

Το βάθρο έχει τριγωνική κάτοψη, με την υποτείνουσα να σχηματίζει τη μπροστινή πλευρά.

Αυτό το γεωμετρικό σχήμα είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, καθώς προσδίδει: δυναμισμό στη σύνθεση, κατευθυντικότητα προς τον θεατή και έμφαση στην πρόσοψη.

Η τριγωνική διάταξη λειτουργεί σχεδόν σαν βωμός ή εξέδρα μνήμης.

3. Δεύτερο επίπεδο – υπερυψωμένη εξέδρα

Το ανώτερο επίπεδο είναι ελαφρώς αναβαθμισμένο και φέρει την κύρια αναμνηστική πλάκα.

Δεξιά και αριστερά του πρώτου επιπέδου υπάρχουν δύο διακοσμητικοί μαρμάρινοι κιονίσκοι, μικρής κλίμακας.

Οι κιονίσκοι λειτουργούν ως στοιχεία: συμμετρίας, οπτικής οριοθέτησης και μνημειακής ισορροπίας

Αρχιτεκτονικά θυμίζουν χαμηλά φυλακτικά στοιχεία βωμού.

4. Κεντρική μαρμάρινη πλάκα

Στο δεύτερο επίπεδο δεσπόζει η κύρια μαρμάρινη πλάκα σε μορφή ορθογωνίου παραλληλεπιπέδου.

Πρόκειται για αυστηρά γεωμετρικό, κατακόρυφο όγκο, με καθαρές γραμμές και λεία επιφάνεια.

Η μορφή της είναι λιτή και σύγχρονη, σε αντίθεση με το παλαιότερο οβελισκικό ηρώο του Βαλτινού.

Η πλάκα λειτουργεί ως κεντρικός φορέας του συμβολισμού.

5. Εγχάρακτη παράσταση

Στην πρόσοψη της πλάκας υπάρχει εγχάρακτη παράσταση με: κόκκινη φλόγα, πράσινο κλάδο δάφνης, και την επιγραφή

«Στον Άγνωστο Στρατιώτη» .

Η φλόγα αποδίδεται ως σύμβολο: της θυσίας, της ζωής και της αδιάσβεστης μνήμης.

Η σύνδεσή της με τον μύθο του Προμηθέα προσδίδει βαθύτερο πολιτισμικό περιεχόμενο: η φωτιά γίνεται σύμβολο γνώσης, πολιτισμού και ανθρώπινης προόδου.

Ο δάφνινος κλάδος συμβολίζει: τη δόξα, τη νίκη, την ειρήνη και την αθανασία της μνήμης.

Η συνύπαρξη φλόγας και δάφνης δημιουργεί ένα εξαιρετικά εύγλωττο εικαστικό σύνολο.

6. Σημαία και τελετουργικός χαρακτήρας

Στη δεξιά πλευρά του μνημείου υψώνεται ο ιστός της ελληνικής σημαίας, στοιχείο που ενισχύει τον εθνικό και τελετουργικό χαρακτήρα του χώρου.

Η παρουσία της σημαίας εντάσσει το ηρώο στον δημόσιο τελετουργικό βίο της κοινότητας.

Η χρήση του μνημείου για καταθέσεις στεφάνων στις εθνικές επετείους επιβεβαιώνει ότι πρόκειται για έναν ενεργό τόπο συλλογικής μνήμης.

7. Μορφολογικός χαρακτήρας

Το μνημείο αυτό ανήκει στην κατηγορία των νεότερων κοινοτικών ηρώων - μνημειακών βωμών πλατείας.

Σε αντίθεση με το παλαιότερο οβελισκικό ηρώο, που βρίσκετε στον προαύλιο χώρο του ναού Αγίου Αθανασίου, εδώ κυριαρχεί: η οριζόντια ανάπτυξη, η γεωμετρική καθαρότητα και η δημόσια τελετουργική χρήση.

Αποτελεί ένα εξαιρετικό δείγμα μεταπολεμικής κοινοτικής μνημειακής αρχιτεκτονικής.

Συγκριτική θεώρηση των δύο ηρώων του Βαλτινού

Το μνημείο πεσόντων (1954) και το Ηρώον Αγνώστου Στρατιώτη (1985)

Στο Βαλτινό διασώζονται δύο μνημεία με ιδιαίτερη ιστορική και συμβολική σημασία, τα οποία αποτυπώνουν δύο διαφορετικές φάσεις της συλλογικής μνήμης της κοινότητας.

Το πρώτο είναι το παλαιότερο μνημείο ηρώων πεσόντων, το οποίο ανεγέρθηκε το 1954 στον προαύλιο χώρο του ναού του Αγίου Αθανασίου. Το δεύτερο είναι το νεότερο Ηρώον του Αγνώστου Στρατιώτη, το οποίο ανεγέρθηκε το 1985 στην κεντρική πλατεία του χωριού.

Παρά το κοινό τους λειτουργικό και συμβολικό περιεχόμενο, τα δύο μνημεία διαφέρουν αισθητά ως προς τη μορφή, την αρχιτεκτονική τυπολογία και τον τρόπο έκφρασης της μνήμης.

1. Διαφορά στη θέση και στον δημόσιο χώρο

Το μνημείο του 1954 βρίσκεται στον προαύλιο χώρο του ναού του Αγίου Αθανασίου.

Η θέση αυτή προσδίδει στο μνημείο χαρακτήρα περισσότερο ιεροπρεπή και επιτύμβιο, καθώς συνδέεται άμεσα με τον χώρο της εκκλησίας και τη θρησκευτική μνήμη.

Αντίθετα, το ηρώο του 1985 βρίσκεται στην κεντρική πλατεία, δηλαδή στον κατεξοχήν δημόσιο και κοινωνικό χώρο της κοινότητας.

Η μετατόπιση αυτή από τον ναό προς την πλατεία δείχνει μια εξέλιξη της μνημειακής αντίληψης: από τη μνήμη που συνδέεται με τον ιερό χώρο, προς τη μνήμη που ενσωματώνεται στην καθημερινή δημόσια ζωή.

2. Αρχιτεκτονική μορφή

α) Το μνημείο του 1954

Το παλαιότερο μνημείο έχει τη μορφή οβελίσκου - επιτύμβιας στήλης.

Χαρακτηρίζεται από: κατακόρυφη ανάπτυξη, αυστηρή συμμετρία, πυραμιδοειδή κορυφή και τριμερές βάθρο.

Η μορφή του παραπέμπει σε κλασικά ηρώα κοινοτήτων της μεταπολεμικής περιόδου.

Η κατακόρυφη κίνηση του οβελίσκου συμβολίζει την ανύψωση της θυσίας και την αιώνια μνήμη.

β) Το μνημείο του 1985

Το νεότερο μνημείο έχει μορφή βωμού - εξέδρας μνήμης.

Χαρακτηρίζεται από: οριζόντια ανάπτυξη, ευρύ πλατύσκαλο, τριγωνικό διώροφο βάθρο και κεντρική μαρμάρινη πλάκα.

Εδώ η μνημειακότητα δεν επιτυγχάνεται μέσω ύψους αλλά μέσω χωρικής διάταξης και τελετουργικής πρόσβασης.

3. Συμβολικά στοιχεία

α) Οβελίσκος 1954

Το παλαιότερο μνημείο φέρει: χιαστί όπλα και δάφνινα στεφάνια.

Ο συμβολισμός είναι σαφώς στρατιωτικός και ηρωικός.

Τιμά συγκεκριμένους πεσόντες με ονομαστική αναφορά.

β) Ηρώον 1985

Το νεότερο μνημείο φέρει: φλόγα, δάφνινο κλάδο και την αφιέρωση στον Άγνωστο Στρατιώτη.

Εδώ ο συμβολισμός γίνεται πιο οικουμενικός και αφαιρετικός.

Δεν αφορά μόνο γνωστά πρόσωπα, αλλά όλους τους ανώνυμους αγωνιστές.

Η φλόγα λειτουργεί ως σύμβολο αδιάσβεστης μνήμης.

4. Ιστορική λειτουργία

Το μνημείο του 1954 είναι περισσότερο ιστορικό και καταγραφικό.

Διασώζει τα ονόματα των πεσόντων της περιόδου 1912-1922 και συνδέεται με την παλαιά κοινότητα Βαλτινού, Κάτω Ελάτης και Φωτάδας.

Το μνημείο του 1985 έχει περισσότερο επετειακό και τελετουργικό χαρακτήρα.

Αποτελεί τον κύριο χώρο κατάθεσης στεφάνων στις εθνικές εορτές.

5. Συμπέρασμα

Τα δύο μνημεία συνθέτουν μαζί ένα δίπτυχο ιστορικής μνήμης του Βαλτινού.

Το πρώτο εκφράζει τη συγκεκριμένη θυσία των ονομαστικά γνωστών πεσόντων.

Το δεύτερο αναδεικνύει τη συλλογική και διαχρονική μνήμη όλων των αγωνιστών, γνωστών και αγνώστων.

Έτσι, το Βαλτινό διαθέτει δύο μνημεία που, αν και διαφορετικά μορφολογικά, συμπληρώνουν το ένα το άλλο ως προς την ιστορική και συμβολική τους λειτουργία.

  

ΝΕΚΡΟΙ ΒΑΛΤΙΝΟΥ ΠΕΡΙΟΔΟΥ 1912-1922

 

Τζίκας Δημήτριος του Στεφάνου, Λοχίας

Σταυρέκας Κωνσταντίνος του Λάμπρου, Δεκανέας

Ζάχος Ηλίας του Δημητρίου, Δεκανέας

Πετρίκας Κωνσταντίνος του Δημητρίου, Δεκανέας

Κρούπης Γεώργιος του Δημητρίου, Δεκανέας

Μπαλούτσος Γεώργιος του Κωνσταντίνου, στρατιώτης

Καραθανάσης Σπύρος του Αθανασίου, στρατιώτης

Βότσιος Ιωάννης του Δημητρίου, στρατιώτης

Κουφοχρήστος Θεόδωρος του Γεωργίου, στρατιώτης

Παζαράς Νικόλαος, στρατιώτης

Σκαπέτης Δημήτριος του Αθανασίου, στρατιώτης

Μαυρομάτης Δημήτριος του Κωνσταντίνου, στρατιώτης

Κατσιούλης Χρήστος του Δημητρίου, στρατιώτης

Δημητρούλης Βασίλειος του Ευαγγέλου, στρατιώτης

Ζαχαράκης Νικόλαος του Ευαγγέλου, στρατιώτης

Νικολάου Κωνσταντίνος του Στέργιου, στρατιώτης

Κυριάκος Στέργιος του Κωνσταντίνου, στρατιώτης

Φαρμάκης Νικόλαος του Θεοδώρου, στρατιώτης

Νικολάου Δημήτριος του Κωνσταντίνου, στρατιώτης

Χούτας Ηλία του Βασιλείου, στρατιώτης

Τσιαντούλας Ιωάννης του Αθανασίου, στρατιώτης

Τσιαντούλας Νικόλαος του Αθανασίου, στρατιώτης

Ακρίβος Βασίλειος του Ευθυμίου, στρατιώτης

Καραγιώργος Βασίλειος του Ευαγγέλου, στρατιώτης

Νικλιτσιώτης Βασίλειος του Αποστόλου, στρατιώτης

Παπαναστασίου Αναστάσιος του Ευθυμίου, στρατιώτης

Παπαναστασίου Βασίλειος του Ευθυμίου, στρατιώτης

 

ΝΕΚΡΟΙ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΚΑΤΟΧΗΣ (1941-1945)

Βαλτινό

Αγγελόπουλος Μιχαήλ του Αθανασίου (ετών 37), πολίτης, εκτελέστηκε από Γερμανούς 19-9-1944, Πηνειάδα ή 21-8-1944, περ. Πλαταμώνα Πιερίας.

Ζαμπακάς Ευάγγελος του Θωμά, πολίτης, εκτελέστηκε από Γερμανούς 19-9-1944, Πηνειάδα ή 21-8-1944, περ. Πλαταμώνα Πιερίας.

Καραθανάσης Ευθύμιος του Αθανασίου, πολίτης, εκτελέστηκε από Γερμανούς 19-9-1944, Πηνειάδα ή 21-8-1944, περ. Πλαταμώνα Πιερίας.

Καραμπάσης Ιωάννης του Γεωργίου, πολίτης, εκτελέστηκε από Γερμανούς 19-9-1944, Πηνειάδα. ή 21-8-1944, περ. Πλαταμώνα Πιερίας.

Κουφοχρήστος Νικόλαος του Λάμπρου, πολίτης, εκτελέστηκε από Γερμανούς 19-9-1944, Πηνειάδα. ή 21-8-1944, περ. Πλαταμώνα Πιερίας.

Κλιάκος Στέργιος του Κων/νου, πολίτης, εκτελέστηκε από Γερμανούς 19-9-1944, Πηνειάδα. ή 21-8-1944, περ. Πλαταμώνα Πιερίας.

Τζήμας Ηλίας του Χρίστου, πολίτης, εκτελέστηκε από Γερμανούς 19-9-1944, Πηνειάδα. ή 21-8-1944, περ. Πλαταμώνα Πιερίας.

Κατσιούλης Δημήτριος του Αθανασίου, πολίτης, εκτελέστηκε από Γερμανούς 19-9-1944, Πηνειάδα. ή 21-8-1944, περ. Πλαταμώνα Πιερίας.

 

ΝΕΚΡΟΙ από το Βαλτινό στον Εμφύλιο πόλεμο

Βαλτινό (2+7+4 = 13)

ΕΔΕΣ + Εθνικός Στρατός + ΜΑΥ + ΜΑΔ + Χωροφυλακή

Χήρας Αθανάσιος του Δημητρίου (γ. 1921), χωρ/κας, εφονεύθη την 8-2-1947 εξ εκπυρσοκροτήσεως του όπλου του, Μαλεσίνα Φθιώτιδος.

Κόρακας Βασίλειος του Νικολάου (γ. 1924), στρ/της Α΄ ΜΚ, εφονεύθη μαχόμ. 13 Αυγ. 1949, Βατοχώρι Βιτσίου Καστοριάς.

ΕΑΜ + ΕΛΑΣ + Εφεδρικός ΕΛΑΣ  + ΔΣΕ + Αυτοάμυνα + Λαϊκή Πολιτοφυλακή

Γάκης Αθανάσιος του Νικολάου (ή Δημητρίου), αντάρτης, αγνοείται.

Γεωργούλας Νικόλαος, αντάρτης Ι/38 Συντ. ΕΛΑΣ, εφονεύθη μαχόμ. εναντίον ΕΔΕΣ Ιαν. 1944, Τετράκωμο Άρτης.

Γκατζιός Βάιος του Κων/νου, αντάρτης, εφονεύθη.

Ζαμπακάς Σταύρος του Γεωργίου, αντάρτης, εφονεύθη.

Σταμούλης Ευάγγελος του Κων/νου, αντάρτης, εφονεύθη.

Χριστάκος Στέφανος του Ιωάννη, διαφωτιστής ΕΑΜ, εκτελέστηκε Χριστούγεννα 1945, Ελευθεροχώρι.

Χριστάκος Χαράλαμπος, του Ιωάννη, αντάρτης, εφονεύθη 1948/49, Γράμμος.

Πολίτες

Κουφοχρήστος Γεώργιος του Ιωάννη, εφονεύθη από αντάρτες.

Κουφοχρήστος Ιωάννης, εφονεύθη από αντάρτες.

Κωσταρέλλος Ευάγγελος, εφονεύθη από αντάρτες.

Κωσταρέλλος Κων/νος του Ευαγγέλου, εφονεύθη από αντάρτες.

 Δημήτρης Α. Τσιγάρας

Το πορτρέτο του σχολείου

 

Βαλτινό, 1969

Υπάρχουν φωτογραφίες που δεν είναι απλώς εικόνες, αλλά μικρές κιβωτοί μνήμης. Μέσα τους φυλάγονται πρόσωπα, εποχές, φωνές, ακόμη και οι σιωπές ενός τόπου. Μια τέτοια είναι και η φωτογραφία των δυο αδελφιών, του Δημήτρη και του Κώστα, μαθητών του Δημοτικού Σχολείου Βαλτινού, τραβηγμένη το έτος 1969.

Καθισμένοι μαζί στο ίδιο θρανίο, με τα τετράδιά τους ανοιγμένα μπροστά τους και με φόντο τον σχολικό χάρτη, μοιάζουν σαν να κρατούν για μια στιγμή ολόκληρο τον κόσμο μέσα στην παιδική τους ματιά. Τα πρόσωπά τους, σοβαρά και συνάμα αθώα, έχουν εκείνη τη γλυκιά ακινησία που αποκτούν οι στιγμές λίγο πριν γίνουν ανάμνηση.

Εκείνα τα χρόνια, η εμφάνιση του φωτογράφου στο σχολείο ήταν γεγονός ξεχωριστό. Δεν ήταν μια συνηθισμένη μέρα. Ήταν σχεδόν γιορτή. Από την προηγούμενη κιόλας ημέρα ο δάσκαλος ενημέρωνε τα παιδιά:

— Αύριο θα έρθει ο φωτογράφος.

Η είδηση έφτανε το απόγευμα στα σπίτια, περνώντας από τα παιδικά χείλη στα αυτιά των γονιών. Στα χαμηλά σπίτια του χωριού, όπου ο μόχθος της ημέρας άφηνε στα χέρια τη σκόνη του χωραφιού και την κούραση της βιοπάλης, η απόφαση για μια φωτογραφία δεν ήταν πάντα εύκολη. Οι οικονομικές συνθήκες ήταν δύσκολες. Δεν μπορούσαν όλα τα παιδιά να φωτογραφηθούν. Για πολλές οικογένειες, ακόμη και αυτή η μικρή δαπάνη έπρεπε να μετρηθεί.

Κι όμως, όσοι είχαν τη δυνατότητα, ετοιμάζονταν με ιδιαίτερη φροντίδα. Τα καλά τους ρούχα έβγαιναν από το σεντούκι ή από την ντουλάπα, το πουκάμισο σιδερωνόταν όσο μπορούσε, τα μαλλιά χτενίζονταν προσεκτικά, και το παιδί πήγαινε στο σχολείο με μια σιωπηλή περηφάνια. Ήξερε πως εκείνη η μέρα δεν θα ήταν σαν τις άλλες.

Ο φωτογράφος δεν έβγαζε μόνο τις ομαδικές φωτογραφίες της τάξης. Έστηνε και το μικρό του σκηνικό για τα πορτρέτα: ένα θρανίο, ένα τετράδιο, ένα μολύβι, και πίσω ο χάρτης της Ελλάδας ή της Ευρώπης. Εκεί, ένα παιδί μόνο του ή δυο αδέλφια μαζί έπαιρναν θέση, προσπαθώντας να μείνουν ακίνητα για λίγα δευτερόλεπτα που έμελλαν να κρατήσουν μια ζωή.

Πόση δύναμη κρύβει άραγε μια τέτοια εικόνα; Δεν είναι μόνο δυο παιδιά σε μια σχολική αίθουσα. Είναι ολόκληρη η εποχή τους. Είναι το σχολείο του χωριού, η μυρωδιά της κιμωλίας, το ξύλο του θρανίου, η φωνή του δασκάλου, το βλέμμα της μάνας όταν θα έπαιρνε στα χέρια της τη φωτογραφία.

Και ύστερα ερχόταν η κορνίζα.

Πολλές από αυτές τις φωτογραφίες στολίστηκαν με καμάρι στους τοίχους των σπιτιών. Στο σαλόνι ή στην καλή κάμαρα, ανάμεσα σε εικόνες αγίων και οικογενειακά κειμήλια, το σχολικό πορτρέτο γινόταν σημείο αναφοράς της οικογένειας. Ήταν μια σιωπηλή δήλωση πως το παιδί μεγάλωνε, μάθαινε γράμματα, προχωρούσε στη ζωή.

Και σαν να μην έφτανε αυτό, η συνήθεια πέρασε στις επόμενες γενιές. Τα παιδιά του Δημήτρη και του Κώστα έκαναν αργότερα το ίδιο. Νέες φωτογραφίες, νέα σχολικά πορτρέτα, νέες κορνίζες στους τοίχους. Η μνήμη συνέχισε να υφαίνει το νήμα της από γενιά σε γενιά.

Έτσι, μια απλή σχολική φωτογραφία γίνεται σήμερα πολύτιμο τεκμήριο ζωής. Μαρτυρία ενός χωριού, μιας εποχής και μιας αθωότητας που δεν επιστρέφει, παρά μόνο μέσα από το βλέμμα της μνήμης.

Ο Μυκηναϊκός τύμβος Εξαλόφου (Κωσταριλλαίικα)

 

Δώδεκα χιλιόμετρα δυτικά των Τρικάλων, στις υπώρειες του όρους Κόζιακα, εκεί όπου απλώνεται μαγευτικά το γραφικό χωριουδάκι του Εξαλόφου (Κωσταριλλαίικα), συνοικισμός της κοινότητας Δενδροχωρίου, περιβαλλόμενο από έξι λοφοκορφές, υψωνόταν ένας μικρός και φαινομενικά ασήμαντος τύμβος. Στα σπλάχνα του, όμως, έκρυβε ένα ιδιαίτερα σημαντικό σύνολο μυκηναϊκών ταφικών κτερισμάτων και ευρημάτων, σπάνιων για την περιοχή μας και εξαιρετικής αρχαιολογικής αξίας.

Τον ταφικό αυτό τύμβο εσύλησαν τυμβωρύχοι τον Ιανουάριο του 1967. Χάρη, ωστόσο, στις άμεσες και συντονισμένες ενέργειες του Τμήματος Ασφαλείας Τρικάλων και του καθηγητού, έκτακτου επιμελητού Αρχαιοτήτων Τρικάλων Γεωργίου Ηλ. Ζιάκα, κατέστη δυνατή η σύλληψη των αρχαιοκαπήλων και, στη συνέχεια, η κατάσχεση των πολύτιμων εκείνων μυκηναϊκών ευρημάτων, των οποίων η σημασία είναι μεγάλη τόσο από αρχαιολογικής όσο και από επιστημονικής πλευράς.

Ο τύμβος, που βρισκόταν ανατολικά του συνοικισμού, είχε διάμετρο περίπου 24 μέτρα και ύψος 2 μέτρα. Στο εσωτερικό του, ακριβώς στο κέντρο, αποκαλύφθηκε ο κεντρικός κιβωτιόσχημος τάφος, κατασκευασμένος με μεγάλες πλάκες από ψαμμόλιθο και ασβεστόλιθο.

Από τον τάφο αυτό ήρθαν στο φως τα εξής αντικείμενα:

1. Ένα κυρτό χάλκινο μαχαιρίδιο με οστέινη λαβή, επενδεδυμένη με χρυσό έλασμα.
2. Ένα πλατύ, αμφίστομο χάλκινο ξίφος, του οποίου η λαβή σχηματίζεται σε σχήμα Τ και ήταν πιθανότατα επενδεδυμένη με ελεφαντοστό. Επάνω της διακρίνονται εννέα χάλκινοι ήλοι, ενώ διατηρείται σε καλή κατάσταση μία χρυσή ταινία.
3. Μία χάλκινη αιχμή δόρατος.
4. Τέσσερις πήλινοι υψίποδες κύλικες, χωνοειδούς τεχνοτροπίας και δίωποι, με γραπτή σπειροειδή διακόσμηση στη χωνοειδή επιφάνεια και εξαίσιους δακτυλίους στους πόδες. Το χρώμα της διακόσμησης είναι το χαρακτηριστικό της γνωστής μυκηναϊκής τεχνοτροπίας.

Το γεγονός ότι σημαντικό μέρος των κτερισμάτων αποτελείται από όπλα της εποχής, σε συνδυασμό με τα διατεταραγμένα οστά, τα οποία φαίνεται να ανήκουν σε άνδρα, μας οδηγεί αβίαστα στο συμπέρασμα ότι ο τύμβος κατασκευάστηκε για να καλύψει τη σορό ενός Μυκηναίου αξιωματούχου πολεμιστή του 12ου π.Χ. αιώνα. Η χρονολόγηση αυτή ενισχύεται από τη μορφή και την τεχνοτροπία των ευρημάτων, τα οποία συγκλίνουν προς την εποχή αυτή.

Γεννάται, ωστόσο, ένα εύλογο ιστορικό ερώτημα: μήπως ο Μυκηναίος αυτός πολεμιστής έπεσε μαχόμενος στην προσπάθειά του να υπερασπιστεί την πατρίδα του από την εισβολή των Θεσσαλών, η οποία τοποθετείται χρονολογικά στην ίδια περίπου περίοδο;

Και ποια άραγε να ήταν η πατρίδα του; Μήπως η αρχαία πόλη Σελίβαι ή η επίσης αρχαία πόλη Στρύμων;

Δυστυχώς, τα ερωτήματα αυτά παραμένουν αναπάντητα, εξαιτίας της παντελούς έλλειψης γραπτών πηγών.

Σε ό,τι αφορά την κάθοδο των Θεσσαλών στον Αιολο-Αχαϊκό και Βοιωτικό χώρο της Εστιαιώτιδος, την οποία συσχετίζουμε χρονολογικά με τον τύμβο του Εξαλόφου, ο Θουκυδίδης αναφέρει χαρακτηριστικά:

«Βοιωτικοί τε γαρ οι νυν εξηκοστώ έτει μετά Ιλίου άλωσιν εξ Άρνης (= Κιέριον Καρδίτσης) αναστάντες υπό Θεσσαλών την νυν μεν Βοιωτίαν, πρότερον δε Καδμηΐδα γην καλουμένην ώκησαν».

(Θουκυδίδου, Βιβλίο Α΄, 12)

Εάν λάβουμε ως χρονολογία αλώσεως της Τροίας το 1174 π.Χ. και αφαιρέσουμε τα 60 έτη που μνημονεύει ο ιστορικός, καταλήγουμε στο 1114 π.Χ.

Εάν, όμως, υιοθετήσουμε τη νεότερη άποψη, σύμφωνα με την οποία η λήξη του Τρωικού πολέμου τοποθετείται στο 1220 π.Χ., τότε η κάθοδος των Θεσσαλών ανάγεται περίπου στο 1160 π.Χ.

Οι Θεσσαλοί, κατά πάσα πιθανότητα, ακολούθησαν είτε την κοιλάδα του άνω ρου του Πηνειού είτε τη φάραγγα των Μεγάλων Πυλών (Πόρτες). Στις υπώρειες του Κόζιακα είναι βέβαιο ότι συνάντησαν σθεναρή αντίσταση από τους εντόπιους πληθυσμούς, καθώς ο χώρος αυτός ήταν κατάσπαρτος από πόλεις και οικιστικά κέντρα.

Τελικώς, οι Θεσσαλοί, περισσότερο οργανωμένοι και σκληροτράχηλοι, επικράτησαν των τοπικών πληθυσμών, δημιουργώντας αργότερα έναν νέο κόσμο ρωμαλέο, αγωνιστικό και εργατικό.

Τα κτερίσματα του Εξαλόφου, ως σιωπηλοί μάρτυρες εκείνης της μεγάλης ιστορικής αναστάτωσης, προσφέρουν όχι μόνο σημαντική αρχαιολογική αξία, αλλά και πολύτιμη αφορμή για περαιτέρω ιστορικά συμπεράσματα και ερμηνείες.

 

Πηγή: Περιοδικό «Ο ΑΣΚΛΗΠΙΟΣ» ΤΗΝ ΦΙΛΑΡΧΑΙΟΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΤΡΙΚΚΗΣ - ΤΡΙΚΑΛΑ 1976 - Γ. Η. ΖΙΑΚΑΣ

Στην αγορά των Τρικάλων, μπροστά στο λευκοσιδηρουργείο

 

Υπάρχουν φωτογραφίες που δεν αποτυπώνουν απλώς μια στιγμή, διασώζουν έναν ολόκληρο κόσμο. Μια τέτοια είναι και η εικόνα του αείμνηστου Χρήστου Αθ. Πράτα από το Βαλτινό, που στέκει μπροστά στην είσοδο του λευκοσιδηρουργείου στα Τρίκαλα, κάπου στη δεκαετία του 1960, έχοντας κατέβει στην πόλη για τα αναγκαία ψώνια.

Στέκεται όρθιος, με το χαρακτηριστικό του χαμόγελο, ήσυχος και οικείος, σαν να συνομιλεί ακόμη με τον φακό και μαζί του με τον χρόνο. Στο πρόσωπό του καθρεφτίζεται η απλότητα μιας γενιάς που έμαθε να ζει με τον κόπο, την αξιοπρέπεια και τη χαρά της μικρής καθημερινότητας. Ο χορικός Χρήστος Πράτας, είναι ένας εκπρόσωπος εκείνου του κόσμου των χωριών και της πόλης, που συνδέονταν αδιάρρηκτα με τους δρόμους της αγοράς.

Η Δευτεριάτικη αγορά των Τρικάλων εκείνης της εποχής ήταν ένας ζωντανός οργανισμός. Από το πρωί οι δρόμοι γέμιζαν βήματα, φωνές εμπόρων, χαιρετισμούς, κουβέντες για τη σοδειά, τα νέα του χωριού, τις τιμές και τις ανάγκες του σπιτιού. Δεν υπήρχε βιασύνη με τη σημερινή έννοια, υπήρχε χρόνος για τον άνθρωπο. Ο πελάτης δεν ήταν αριθμός αλλά γνωστός, φίλος, συγγενής ή συγχωριανός.

Ανάμεσα στα μαγαζιά που έδιναν ιδιαίτερο χρώμα στην αγορά, ξεχώριζαν τα λευκοσιδηρουργεία. Ήταν εργαστήρια τέχνης και χρησιμότητας μαζί. Εκεί ο μάστορας, με τα έμπειρα χέρια του, δούλευε τη λαμαρίνα με επιμονή και μεράκι. Από τα λεπτά φύλλα μετάλλου γεννιούνταν σόμπες που ζέσταιναν τις χειμωνιάτικες νύχτες, καμινάδες που υψώνονταν πάνω από τις στέγες, υδρορροές που προστάτευαν τα σπίτια, δοχεία για το λάδι, το νερό ή το γάλα, καθώς και πλήθος από οικιακά σκεύη.

Σε κάθε γειτονιά υπήρχε ανάγκη για τον λευκοσιδηρουργό. Τότε τίποτε δεν πετιόταν εύκολα. Ό,τι χαλούσε, επισκευαζόταν. Ό,τι έλειπε, κατασκευαζόταν στο χέρι. Η καθημερινή ζωή στηριζόταν στη δεξιοτεχνία του μάστορα και στην αξία της επισκευής. Ήταν μια εποχή όπου τα αντικείμενα είχαν διάρκεια, όπως και οι ανθρώπινες σχέσεις.

Σήμερα, κοιτώντας τη μορφή του παππού Χρήστου, νιώθει κανείς πως η φωτογραφία ξεπερνά την απλή αναπαράσταση. Γίνεται μνήμη της παλιάς αγοράς των Τρικάλων, ενός κόσμου που χάθηκε μέσα στην πρόοδο και την αλλαγή των καιρών. Τα παραδοσιακά επαγγέλματα σίγησαν το ένα μετά το άλλο, αφήνοντας πίσω τους μόνο λίγες εικόνες, λίγες αφηγήσεις και τη συγκίνηση όσων τα έζησαν.

Κι όμως, μέσα σε αυτή τη σιωπή του παρελθόντος, το χαμόγελο του παππού μένει ζωντανό. Σαν μια ήρεμη υπενθύμιση ότι οι πόλεις δεν είναι μόνο δρόμοι και κτίρια, αλλά οι άνθρωποί τους. Οι μορφές που περπάτησαν την αγορά, οι τεχνίτες που την κράτησαν ζωντανή, οι χωρικοί που κατέβαιναν για τα ψώνια τους, οι καθημερινές στιγμές που έγιναν ιστορία.

Η φωτογραφία αυτή είναι, τελικά, ένα μικρό παράθυρο σε μια εποχή πιο ανθρώπινη - και ίσως γι’ αυτό τόσο πολύτιμη.