Δώδεκα χιλιόμετρα δυτικά των Τρικάλων, στις υπώρειες του όρους Κόζιακα, εκεί όπου απλώνεται μαγευτικά το γραφικό χωριουδάκι του Εξαλόφου (Κωσταριλλαίικα), συνοικισμός της κοινότητας Δενδροχωρίου, περιβαλλόμενο από έξι λοφοκορφές, υψωνόταν ένας μικρός και φαινομενικά ασήμαντος τύμβος. Στα σπλάχνα του, όμως, έκρυβε ένα ιδιαίτερα σημαντικό σύνολο μυκηναϊκών ταφικών κτερισμάτων και ευρημάτων, σπάνιων για την περιοχή μας και εξαιρετικής αρχαιολογικής αξίας.
Τον ταφικό αυτό τύμβο
εσύλησαν τυμβωρύχοι τον Ιανουάριο του 1967. Χάρη, ωστόσο, στις άμεσες και
συντονισμένες ενέργειες του Τμήματος Ασφαλείας Τρικάλων και του καθηγητού,
έκτακτου επιμελητού Αρχαιοτήτων Τρικάλων Γεωργίου Ηλ. Ζιάκα, κατέστη
δυνατή η σύλληψη των αρχαιοκαπήλων και, στη συνέχεια, η κατάσχεση των πολύτιμων
εκείνων μυκηναϊκών ευρημάτων, των οποίων η σημασία είναι μεγάλη τόσο από
αρχαιολογικής όσο και από επιστημονικής πλευράς.
Ο τύμβος, που βρίσκεται
ανατολικά του συνοικισμού, έχει διάμετρο περίπου 24 μέτρα και ύψος 2 μέτρα. Στο
εσωτερικό του, ακριβώς στο κέντρο, αποκαλύφθηκε ο κεντρικός κιβωτιόσχημος
τάφος, κατασκευασμένος με μεγάλες πλάκες από ψαμμόλιθο και ασβεστόλιθο.
Από τον τάφο αυτό ήρθαν
στο φως τα εξής αντικείμενα:
- Ένα κυρτό χάλκινο μαχαιρίδιο με
οστέινη λαβή, επενδεδυμένη με χρυσό έλασμα.
- Ένα πλατύ, αμφίστομο χάλκινο ξίφος,
του οποίου η λαβή σχηματίζεται σε σχήμα Τ και ήταν πιθανότατα επενδεδυμένη
με ελεφαντοστό. Επάνω της διακρίνονται εννέα χάλκινοι ήλοι, ενώ
διατηρείται σε καλή κατάσταση μία χρυσή ταινία.
- Μία χάλκινη αιχμή δόρατος.
- Τέσσερις πήλινοι υψίποδες κύλικες,
χωνοειδούς τεχνοτροπίας και δίωποι, με γραπτή σπειροειδή διακόσμηση στη
χωνοειδή επιφάνεια και εξαίσιους δακτυλίους στους πόδες. Το χρώμα της
διακόσμησης είναι το χαρακτηριστικό της γνωστής μυκηναϊκής τεχνοτροπίας.
Το γεγονός ότι σημαντικό
μέρος των κτερισμάτων αποτελείται από όπλα της εποχής, σε συνδυασμό με τα
διατεταραγμένα οστά, τα οποία φαίνεται να ανήκουν σε άνδρα, μας οδηγεί αβίαστα
στο συμπέρασμα ότι ο τύμβος κατασκευάστηκε για να καλύψει τη σορό ενός Μυκηναίου
αξιωματούχου πολεμιστή του 12ου π.Χ. αιώνα. Η χρονολόγηση αυτή ενισχύεται από
τη μορφή και την τεχνοτροπία των ευρημάτων, τα οποία συγκλίνουν προς την εποχή
αυτή.
Γεννάται, ωστόσο, ένα
εύλογο ιστορικό ερώτημα: μήπως ο Μυκηναίος αυτός πολεμιστής έπεσε μαχόμενος
στην προσπάθειά του να υπερασπιστεί την πατρίδα του από την εισβολή των
Θεσσαλών, η οποία τοποθετείται χρονολογικά στην ίδια περίπου περίοδο;
Και ποια άραγε να ήταν η
πατρίδα του; Μήπως η αρχαία πόλη Σελίβαι ή η επίσης αρχαία πόλη Στρύμων;
Δυστυχώς, τα ερωτήματα
αυτά παραμένουν αναπάντητα, εξαιτίας της παντελούς έλλειψης γραπτών πηγών.
Σε ό,τι αφορά την κάθοδο
των Θεσσαλών στον Αιολο-Αχαϊκό και Βοιωτικό χώρο της Εστιαιώτιδος, την οποία
συσχετίζουμε χρονολογικά με τον τύμβο του Εξαλόφου, ο Θουκυδίδης αναφέρει
χαρακτηριστικά:
«Βοιωτικοί τε γαρ οι νυν
εξηκοστώ έτει μετά Ιλίου άλωσιν εξ Άρνης (= Κιέριον Καρδίτσης) αναστάντες υπό
Θεσσαλών την νυν μεν Βοιωτίαν, πρότερον δε Καδμηΐδα γην καλουμένην ώκησαν».
(Θουκυδίδου, Βιβλίο Α΄,
12)
Εάν λάβουμε ως χρονολογία
αλώσεως της Τροίας το 1174 π.Χ. και αφαιρέσουμε τα 60 έτη που μνημονεύει ο
ιστορικός, καταλήγουμε στο 1114 π.Χ.
Εάν, όμως, υιοθετήσουμε
τη νεότερη άποψη, σύμφωνα με την οποία η λήξη του Τρωικού πολέμου τοποθετείται
στο 1220 π.Χ., τότε η κάθοδος των Θεσσαλών ανάγεται περίπου στο 1160 π.Χ.
Οι Θεσσαλοί, κατά πάσα
πιθανότητα, ακολούθησαν είτε την κοιλάδα του άνω ρου του Πηνειού είτε τη
φάραγγα των Μεγάλων Πυλών (Πόρτες). Στις υπώρειες του Κόζιακα είναι βέβαιο ότι
συνάντησαν σθεναρή αντίσταση από τους εντόπιους πληθυσμούς, καθώς ο χώρος αυτός
ήταν κατάσπαρτος από πόλεις και οικιστικά κέντρα.
Τελικώς, οι Θεσσαλοί,
περισσότερο οργανωμένοι και σκληροτράχηλοι, επικράτησαν των τοπικών πληθυσμών,
δημιουργώντας αργότερα έναν νέο κόσμο ρωμαλέο, αγωνιστικό και εργατικό.
Τα κτερίσματα του
Εξαλόφου, ως σιωπηλοί μάρτυρες εκείνης της μεγάλης ιστορικής αναστάτωσης,
προσφέρουν όχι μόνο σημαντική αρχαιολογική αξία, αλλά και πολύτιμη αφορμή για
περαιτέρω ιστορικά συμπεράσματα και ερμηνείες.
Πηγή: Περιοδικό «Ο ΑΣΚΛΗΠΙΟΣ» ΤΗΝ ΦΙΛΑΡΧΑΙΟΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΤΡΙΚΚΗΣ - ΤΡΙΚΑΛΑ 1976 - Γ. Η. ΖΙΑΚΑΣ
