Η πλατεία που γεννήθηκε από τη «γελαδαριά»

 

Ήταν αρχές της δεκαετίας του 1980, τότε που το Βαλτινό στεκόταν ακόμη ανάμεσα σε δύο εποχές: στη γνώριμη αγροτική καθημερινότητα που έσβηνε αργά και στη νέα αντίληψη της «προόδου» που ερχόταν αποφασιστικά, φέρνοντας μαζί της το τσιμέντο και την άσφαλτο. Εκεί όπου άλλοτε απλωνόταν η «γελαδαριά» του χωριού, ένας ανοιχτός χώρος ταπεινός και γήινος, γεννιόταν η νέα κεντρική πλατεία.

Η πλατεία, τριγωνική στο σχήμα της, μοιάζει ακόμη ανολοκλήρωτη στη φωτογραφία. Περιμετρικά της διακρίνονται οι χωμάτινοι δρόμοι, σημάδια μιας εποχής που δεν είχε ακόμη παραδοθεί ολοκληρωτικά στην αστική λογική. Πριν από λίγες μόλις ημέρες είχε πέσει το τσιμέντο πάνω στην πράσινη έκταση της γης, αφήνοντας μια αίσθηση αυστηρή, σχεδόν ξένη προς τη φυσιογνωμία του τόπου. Ο χώρος φαίνεται ακαλαίσθητος, σαν να μην έχει ακόμη αποφασίσει τι θέλει να γίνει. Μια πλατεία χωρίς μνήμη ή ένας τόπος που αναζητά καινούρια ταυτότητα.

Κι όμως, εκείνη την εποχή, το τσιμέντο έμοιαζε με υπόσχεση λύτρωσης. Για χρόνια τα λασπόνερα ταλαιπωρούσαν τον τόπο. Οι βροχές μεταμόρφωναν τους δρόμους σε βούρκο και κάθε πέρασμα γινόταν δοκιμασία για μικρούς και μεγάλους. Η ανάγκη να ξεφύγουν οι κάτοικοι από τη λάσπη γέννησε την πεποίθηση πως η άσφαλτος και το τσιμέντο ήταν η μόνη σωτηρία. Και πράγματι, μπορεί να γλίτωσαν το χωριό από τη λάσπη των νερών, όμως μαζί μ’ αυτήν πήραν και ένα μεγάλο κομμάτι από το φυσικό πράσινο της γης, από εκείνη τη ζωντανή ανάσα που ένωνε τον άνθρωπο με τον τόπο του.

Ωστόσο, στη φωτογραφία διακρίνεται και μια σιωπηλή πρόνοια των κατασκευαστών: οι ξύλινες προστατευτικές κατασκευές γύρω από τα νεόφυτα δέντρα. Μικρές υποσχέσεις ζωής μέσα στη σκληρότητα του τσιμέντου. Ήταν σαν μια έμμεση παραδοχή ότι η γη δεν μπορούσε να σβηστεί ολοκληρωτικά, πως το πράσινο, έστω και αργά, έπρεπε να επιστρέψει και να μαλακώσει τη νέα όψη της πλατείας.

Γύρω από αυτήν, τα σπίτια της χαμηλής δόμησης κρατούσαν ακόμη τον χαρακτήρα τους, απλά και ανθρώπινα, χωρίς υπερβολές, σαν προέκταση των ανθρώπων που τα κατοικούσαν. Το καφενείο του «Μάμαλη» δεν είχε ακόμη ανοίξει, η κοινωνική ζωή του χωριού δεν είχε βρει ακόμη εκείνο το μεταγενέστερο σημείο αναφοράς της. Μονάχα το μικρό περίπτερο, παρακείμενο της πλατείας, πάνω στη δημοσιά, στεκόταν ως σταθερός πόλος έλξης. Εκεί περνούσαν οι κουβέντες, τα νέα, τα πειράγματα, οι αναμονές. Ένα μικρό ξύλινο κουβούκλιο που, δίχως να το ξέρει, κρατούσε παλμό ζωής στο κέντρο του χωριού.

Στο δεξί μέρος της φωτογραφίας υψώνονται ακόμη τα πανύψηλα πεύκα της εκκλησίας. Αγέρωχα, σιωπηλά, σαν φύλακες μιας μνήμης που αντιστέκεται στις αλλαγές. Οι κορμοί τους και οι σκιές τους θυμίζουν πως το Βαλτινό είχε πάντοτε μια σχέση βαθιά με το φυσικό του περιβάλλον, μια σχέση που δεν κόπηκε εύκολα, ακόμη κι όταν οι άνθρωποι αποφάσισαν να στρώσουν το χώμα με τσιμέντο.

Και στο προσκήνιο, ο Χρήστος. Μια γνώριμη μορφή του χωριού, να καπνίζει αργά την πίπα του και να περιδιαβαίνει το τσιμεντένιο πεζοδρόμιο της νέας πλατείας. Το βήμα του μοιάζει στοχαστικό, σχεδόν βαρύ, σαν να ζυγίζει μέσα του τα θετικά και τα αρνητικά των αλλαγών που ήδη ξεκινούσαν στον τόπο. Ίσως να αναρωτιόταν αν η πρόοδος έχει πάντα τίμημα, αν ο άνθρωπος κερδίζει πραγματικά όταν νικά τη λάσπη αλλά χάνει λίγο από το χώμα που τον γέννησε.

Η φωτογραφία αυτή δεν αποτυπώνει απλώς μια πλατεία που κατασκευάζεται. Αιχμαλωτίζει μια μεταβατική στιγμή του Βαλτινού - τότε που ο τόπος άφηνε πίσω του μια παλιά ζωή και δοκίμαζε να φορέσει τα καινούρια της εποχής. Και όπως συμβαίνει συχνά με τις μεγάλες αλλαγές, τίποτε δεν ήταν απολύτως κερδισμένο ή χαμένο. Μόνο ο χρόνος θα έδειχνε αν το τσιμέντο θα ρίζωνε στη μνήμη όσο βαθιά μπορούσαν να ριζώσουν τα νεόφυτα δέντρα της πλατείας.

Τέσσερις δεκαεξάχρονοι φίλοι σε τρεις φωτογραφίες του 1978

 

Υπάρχουν φωτογραφίες που δεν φυλακίζουν απλώς μια στιγμή, κρατούν μέσα τους ολόκληρες εποχές, πρόσωπα, όνειρα και αθωότητες που ο χρόνος δεν κατάφερε να σβήσει. Έτσι είναι και αυτές οι τρεις παλιές φωτογραφίες του 1978 - τρεις εικόνες που μοιάζουν να συνομιλούν μεταξύ τους, σαν σελίδες ενός κοινού ημερολογίου τεσσάρων δεκαεξάχρονων φίλων.

Στην πρώτη φωτογραφία στέκομαι δίπλα στον Στέφανο. Είμαστε ακόμα έφηβοι, με το βλέμμα στραμμένο προς τον φακό, μα σαν να ατενίζουμε κάτι πολύ πιο μακρινό: το μέλλον που τότε μόλις άνοιγε μπροστά μας. Πίσω μας απλώνεται το λιβάδι του χωριού, γνώριμο και ήσυχο, κι εμπρός μας ο μεγάλος ουρανός του κόσμου, σαν ανοιχτή υπόσχεση. Ήταν η εποχή που τα όνειρα άρχιζαν να παίρνουν μορφή, τότε που πιστεύαμε πως η ζωή μάς περίμενε γεμάτη δυνατότητες. Ο Στέφανος ήταν ο καλύτερος μαθητής της τάξης, ένα παιδί με ξεχωριστό μυαλό και ήθος. Το να τον έχει κανείς φίλο ήταν τιμή, γιατί δίπλα του ένιωθες πως η φιλία αποκτούσε κύρος, εμπιστοσύνη και έναν αόρατο δεσμό αλληλοσεβασμού.

Η δεύτερη φωτογραφία μοιάζει σχεδόν πανομοιότυπη. Ο ίδιος τόπος, το ίδιο λιβάδι, η ίδια εποχή, μόνο που τώρα δίπλα μου στέκεται ο Μιχάλης. Τότε, ο Στέφανος, ο Μιχάλης κι εγώ αποτελούσαμε μια αχώριστη τριάδα. Σχεδόν κάθε μέρα βρισκόμασταν, κουβεντιάζαμε, μοιραζόμασταν σκέψεις, γέλια και τις μικρές ή μεγάλες αγωνίες της ηλικίας μας. Εκείνα τα απογεύματα έμοιαζαν ατέλειωτα, σαν να μην υπήρχε χρόνος που θα μπορούσε ποτέ να μας χωρίσει. Όμως η ζωή, συχνά απρόβλεπτη και σκληρή, είχε άλλα σχέδια. Ο Μιχάλης έφυγε νωρίτερα από κοντά μας, αφήνοντας πίσω ένα δυσαναπλήρωτο κενό, μια σιωπή που κανείς δεν μπόρεσε να γεμίσει. Κι έτσι η φωτογραφία του έγινε κάτι περισσότερο από ανάμνηση - έγινε πολύτιμο αποτύπωμα μιας φιλίας που δεν πρόλαβε να γεράσει.

Στην τρίτη φωτογραφία είμαι με τον Γιάννη. Καθόμαστε οι δυο μας πάνω στην κορυφή ενός σωρού από ξύλα, πάλι κάπου εκεί στο γνώριμο λιβάδι, σαν να είχαμε στήσει το μικρό μας παρατηρητήριο απέναντι στη ζωή. Με τον Γιάννη μας ένωναν κοινές ανησυχίες και παρόμοια ενδιαφέροντα. Όμως εκείνη την εποχή οι δρόμοι μας άρχισαν να απομακρύνονται, καθώς μετακόμισε στην Αθήνα για να εργαστεί. Οι συναντήσεις μας έγιναν πιο σπάνιες, περιορισμένες στις φορές που ερχόταν με άδεια στο χωριό. Κι όμως, κάθε φορά που βρισκόμασταν, ήταν σαν να μην είχε μεσολαβήσει χρόνος. Η φιλία μας κρατούσε εκείνη τη σιωπηλή οικειότητα που γεννιέται στα παιδικά χρόνια και αντέχει ακόμη κι όταν οι αποστάσεις μεγαλώνουν.

Τέσσερις δεκαεξάχρονοι φίλοι, αποτυπωμένοι σε τρεις φωτογραφίες του 1978. Τέσσερα παιδιά που τότε δεν γνώριζαν ακόμη τι θα τους έφερνε η ζωή, ούτε πόσο γρήγορα θα περνούσαν τα χρόνια. Κι όμως, μέσα από αυτές τις κιτρινισμένες εικόνες, παραμένουν για πάντα νέοι - με το βλέμμα στραμμένο μπροστά, το λιβάδι πίσω τους και τον ουρανό του κόσμου ανοιχτό πάνω από τα όνειρά τους.

 

Δ.Τ.