Η πλατεία που γεννήθηκε από τα χέρια των ανθρώπων

 

Στο κέντρο του Βαλτινού, εκεί όπου σήμερα απλώνεται η πλατεία και περνούν οι μέρες με τις γνώριμες φωνές του χωριού, κάποτε υπήρχε μόνο χώμα. Ένας ανοιχτός τόπος, αδιαμόρφωτος ακόμη, σαν υπόσχεση που περίμενε να γίνει πραγματικότητα.

Ήταν η δεκαετία του ’60. Ένα πρωινό σαν όλα τα άλλα, κι όμως διαφορετικό. Οι άντρες του χωριού συγκεντρώθηκαν εκεί, άλλος με φτυάρι, άλλος με αξίνα, άλλος οδηγώντας ένα τρακτέρ φορτωμένο χώμα και πέτρες. Δεν τους κάλεσε κάποιος εργολάβος ούτε τους πλήρωσε κάποια υπηρεσία. Τους κάλεσε η ανάγκη του τόπου και η σιωπηλή συμφωνία που υπήρχε τότε ανάμεσα στους ανθρώπους: όταν κάτι αφορά το χωριό, ανήκει σε όλους.

Και έτσι άρχισε η εργασία. Τα φτυάρια μπήγονταν στο χώμα, οι αξίνες το άνοιγαν, τα χέρια το μετέφεραν, το ίσιωναν, το άλλαζαν. Σιγά σιγά ο χώρος μεταμορφωνόταν. Κάθε φτυαριά δεν ήταν μόνο κόπος, ήταν και μια μικρή πράξη πίστης ότι ο τόπος μπορεί να γίνει καλύτερος όταν οι άνθρωποι δουλεύουν μαζί.

Στα δεξιά στεκόταν το παλιό περίπτερο του Σπύρου Παπακώστα, μικρό αλλά ζωντανό σημείο της καθημερινότητας. Εκεί όπου οι κουβέντες περνούσαν από στόμα σε στόμα, μαζί με ένα τσιγάρο ή μια εφημερίδα. Στα αριστερά βρισκόταν το μπακάλικο του Νικόλα Καραθανάση, ένας χώρος γεμάτος μυρωδιές από τρόφιμα, αλλά και ιστορίες από την ζωή του χωριού.

Και μπροστά, σχεδόν μόνη μέσα στον ανοιχτό χώρο, στέκεται ένα μικρό κορίτσι. Παρακολουθεί. Δεν κρατά εργαλείο, δεν σκάβει το χώμα. Κρατά όμως κάτι άλλο: τη μνήμη της στιγμής. Ίσως τότε να μη γνωρίζει πως μπροστά στα μάτια της γεννιέται ένας τόπος που θα γεμίσει αργότερα με γιορτές, συναντήσεις, καλοκαιρινές βραδιές και χειμωνιάτικες κουβέντες.

Γιατί οι πλατείες των χωριών δεν είναι απλώς χώροι. Είναι οι καρδιές τους. Εκεί χτυπά ο ρυθμός της κοινότητας.

Κι αυτή η πλατεία του Βαλτινού δεν χτίστηκε μόνο με χώμα και κόπο. Χτίστηκε με το πνεύμα μιας εποχής όπου οι άνθρωποι πίστευαν ακόμη βαθιά ότι το «μαζί» μπορεί να μετακινήσει γη και πέτρα.

Σήμερα, κοιτάζοντας αυτή τη φωτογραφία, δεν βλέπουμε μόνο εργασία. Βλέπουμε ένα χωριό ολόκληρο την ώρα που δημιουργεί τον εαυτό του. Γιατί εκείνη τη μέρα, μέσα από τα φτυάρια και τις αξίνες, δεν διαμορφωνόταν απλώς μια πλατεία.

Διαμορφωνόταν η ίδια η ψυχή του τόπου.

Ο στρατιώτης μέσα στο χιόνι

 

Η φωτογραφία μοιάζει να κρατά μέσα της μια ολόκληρη εποχή. Ένας νέος άντρας, ο Χρήστος, από το Βαλτινό, καθισμένος πάνω στο άλογό του, μέσα στο χιόνι. Το βλέμμα του σοβαρό, σχεδόν πεισματικό. Γύρω του το λευκό τοπίο απλώνεται σιωπηλό, σαν να σκεπάζει τις κακουχίες, τις διαταγές, τις πορείες και τις νύχτες της σκοπιάς. Είναι τα χρόνια που υπηρέτησε στο ιππικό ως Έλληνας φαντάρος - τότε που ο στρατός δεν ήταν μόνο καθήκον αλλά και μοίρα για πολλούς νέους.

Σαν να συνεχίζει, άθελά του, μια οικογενειακή γραμμή. Γιατί πριν από αυτόν υπήρξε ο πατέρας του. Εκείνος που πολέμησε στον Μικρασιατικό Πόλεμο και έμεινε χρόνια ολόκληρα στον στρατό ως κληρωτός. Όταν τον ρωτούσαν τι δουλειά κάνει, δεν έλεγε αγρότης. Έλεγε στρατιώτης. Κι όμως, η γη ήταν αυτή που τον περίμενε πάντα πίσω, σιωπηλή και υπομονετική.

Η ιστορία των ανθρώπων μοιάζει συχνά να κινείται ανάμεσα σε δύο μεγάλες ιδέες: τον φόβο και την ελπίδα. Από τη μια, τα κράτη λένε πως για να υπάρξει ειρήνη χρειάζεται ισχυρός στρατός. Το αρχαίο λατινικό ρητό - si vis pacem, para bellum, «αν θέλεις ειρήνη, προετοιμάσου για πόλεμο» - έγινε σχεδόν κανόνας της πολιτικής σκέψης. Σαν να λέει ότι η δύναμη αποτρέπει τη βία.

Κι όμως η ιστορία ψιθυρίζει και το αντίθετο. Γιατί κάθε στρατός που μεγαλώνει για να προστατευτεί, γίνεται συχνά αφορμή να μεγαλώσει κι ένας άλλος απέναντι. Η ασφάλεια του ενός μοιάζει απειλή για τον άλλον. Έτσι γεννιέται μια ατέρμονη κούρσα εξοπλισμών, ένας κύκλος φόβου που τρέφει τον εαυτό του.

Και πίσω από όλα αυτά υπάρχουν και τα συμφέροντα. Αυτό που οι πολιτικοί αναλυτές ονομάζουν «στρατιωτικο-βιομηχανικό σύμπλεγμα» - η συμμαχία οικονομίας, τεχνολογίας και εξοπλισμών - που συχνά ευνοείται από τη διαρκή ένταση. Γιατί όσο υπάρχει η ανάγκη του πολέμου, υπάρχουν και τα μέσα που τον τροφοδοτούν.

Κι όμως, μέσα σε αυτή τη μεγάλη παγκόσμια σκακιέρα, ο Χρήστος πάνω στο άλογό του δεν είναι στρατηγός ούτε πολιτικός. Είναι ένας νέος άνθρωπος μέσα στο χιόνι. Όπως ήταν κάποτε ο πατέρας του. Και όπως υπήρξαν εκατομμύρια άλλοι. Άνθρωποι που κλήθηκαν να υπηρετήσουν μια ιδέα μεγαλύτερη από τη ζωή τους.

Τελικά τα στρατεύματα είναι εργαλεία. Δεν γεννούν από μόνα τους ούτε τον πόλεμο ούτε την ειρήνη. Αυτά τα γεννά η ανθρώπινη βούληση - η πολιτική, η εξουσία, τα συμφέροντα, αλλά και οι φόβοι των κοινωνιών. Ο στρατός μπορεί να γίνει άμυνα ή επιβολή. Προστασία ή καταστροφή.

Κι έτσι, Χρήστο, εσύ, ο πατέρας σου, τα παιδιά σου και όλοι μας μένουμε κάπου στη μέση ενός δύσκολου ερωτήματος. Θα ήταν άραγε πιο ασφαλής ένας κόσμος χωρίς καθόλου στρατούς; Ή μήπως τότε τα πιο αδύναμα κράτη θα έμεναν εκτεθειμένα στη βούληση των ισχυρών;

Μέσα σε αυτό το δίλημμα, συχνά υπονομεύονται δικαιώματα, νόμοι, ιδανικά - ακόμη και η ίδια η ζωή. Κι όμως, η φωτογραφία σου μέσα στο χιόνι θυμίζει κάτι απλό και βαθύ: ότι πίσω από τις μεγάλες αποφάσεις της ιστορίας υπάρχουν πάντα άνθρωποι. Άνθρωποι που κάποτε ήταν απλώς αγρότες, γιοι, πατέρες - κι όμως για χρόνια έμαθαν να λένε πως το επάγγελμά τους είναι «στρατιώτης».