Ανάμεσα
στα παλιά έγγραφα του Δημοτικού Σχολείου Βαλτινού διασώζεται ένα ιδιαίτερα
σημαντικό ιστορικό τεκμήριο: η κατάσταση των μαθητών του σχολικού έτους
1948-1949. Δυο κιτρινισμένες από τον χρόνο σελίδες, γραμμένες με το χέρι, που
σήμερα, περισσότερο από επτά δεκαετίες αργότερα, εξακολουθούν να κρατούν
ζωντανή τη μνήμη μιας ολόκληρης γενιάς.
Η
κατάσταση είναι οργανωμένη σε τρεις κατακόρυφες στήλες. Στην πρώτη σελίδα
καταγράφονται οι μαθητές με αύξοντες αριθμούς από το 1 έως το 90, ενώ η δεύτερη
συνεχίζει από το 91 και φτάνει μέχρι το 174. Δίπλα σε κάθε όνομα αναγράφεται
και η τάξη φοίτησης. Έτσι, μέσα σε δύο μόνο φύλλα χαρτιού καταγράφεται ο
μαθητικός πληθυσμός ενός ολόκληρου χωριού: 174 παιδιά.
Στο
κάτω μέρος του εγγράφου βρίσκεται η υπογραφή του Δημοδιδασκάλου Δημητρίου Βασ.
Μπούγα, ενώ η χαρακτηριστική κόκκινη σφραγίδα του σχολείου επικυρώνει την
επίσημη καταγραφή. Η γραφή, η διάταξη των ονομάτων, οι διορθώσεις και τα
σημάδια του χρόνου πάνω στο χαρτί κάνουν το έγγραφο να μοιάζει σχεδόν με ένα
μικρό παράθυρο ανοιχτό προς το Βαλτινό του 1948.
Και
ήταν μια ιδιαίτερα δύσκολη εποχή.
Η
Ελλάδα εκείνα τα χρόνια προσπαθούσε να επουλώσει τις πληγές της Κατοχής, ενώ
βρισκόταν ακόμη μέσα στη δίνη του Εμφυλίου Πολέμου. Η φτώχεια, οι στερήσεις, η
ανασφάλεια και οι κοινωνικές αναταράξεις σημάδευαν την καθημερινότητα των
ανθρώπων. Κι όμως, μέσα σε αυτή τη δύσκολη πραγματικότητα, το σχολείο του
Βαλτινού γέμιζε από παιδικές φωνές.
174
μαθητές!
Ένας
αριθμός που προκαλεί σήμερα εντύπωση, ιδιαίτερα όταν συγκριθεί με τον σημερινό
μαθητικό πληθυσμό του χωριού. Το Δημοτικό Σχολείο είχε τότε φτάσει σε μια από
τις κορυφαίες, ίσως και στην κορυφαία, στιγμή της μαθητικής του ακμής. Πίσω από
τον αριθμό 174 δεν βρίσκονται απλώς 174 καταχωρίσεις σε ένα παλιό χαρτί.
Βρίσκονται 174 παιδιά, 174 οικογένειες, εκατοντάδες γονείς και συγγενείς και,
μαζί τους, ένας ολόκληρος κόσμος του Βαλτινού.
Ακόμη
πιο συγκινητική γίνεται η ανάγνωση των ίδιων των ονομάτων.
Τα
επώνυμα που συναντά κανείς στις δύο σελίδες αποτελούν σχεδόν έναν γενεαλογικό
χάρτη του χωριού εκείνης της εποχής. Είναι τα οικογενειακά ονόματα που
ακούγονταν στις αυλές, στα σοκάκια, στα χωράφια, στην πλατεία και στην
εκκλησία. Είναι τα ονόματα των οικογενειών που αποτελούσαν τον κοινωνικό ιστό
του Βαλτινού στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια.
Και
εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αξία του εγγράφου.
Αν
κάποιος γνωρίζει τις οικογένειες του χωριού και διαβάσει προσεκτικά τα ονόματα,
μπορεί να αναζητήσει μέσα σε αυτά τους παππούδες και τις γιαγιάδες, τους γονείς
ή τους συγγενείς μιας μεταγενέστερης γενιάς. Κάποια επώνυμα εξακολουθούν να
υπάρχουν και σήμερα. Άλλα, όμως, έχουν πλέον εκλείψει ή έχουν γίνει σπανιότερα.
Ο γενεαλογικός χάρτης του Βαλτινού έχει αλλάξει σημαντικά μέσα στις δεκαετίες.
Και
αυτή η αλλαγή αποτυπώνεται με τον πιο απλό και αδιάψευστο τρόπο: στον αριθμό
των παιδιών.
Από τους 174 μαθητές του 1948, στη σημερινή εποχή απέχουμε πολύ. Η δραματική μείωση του μαθητικού πληθυσμού δεν είναι απλώς ένας αριθμός σε μια στατιστική. Είναι η συνέπεια μιας βαθιάς δημογραφικής μεταβολής που γνώρισαν τα χωριά της ελληνικής υπαίθρου: λιγότερες γεννήσεις, μικρότερες οικογένειες, μετακινήσεις των νέων προς τα αστικά κέντρα και αλλαγή του τρόπου ζωής.
Η
συρρίκνωση του μαθητικού πληθυσμού λόγω του οξυμένου δημογραφικού προβλήματος
αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες σύγχρονες προκλήσεις για την ελληνική παιδεία,
με τις πιο δραματικές συνέπειες να καταγράφονται στην ελληνική επαρχία.
Η ερήμωση των σχολικών μονάδων στα χωριά και στις ακριτικές περιοχές της χώρας εξελίσσεται με ραγδαίους ρυθμούς. Κάθε χρόνο, δεκάδες νηπιαγωγεία και δημοτικά σχολεία αναστέλλουν τη λειτουργία τους ή συγχωνεύονται λόγω έλλειψης παιδιών. Η ελληνική παιδεία καλείται να βρει άμεσα λύσεις, όχι απλώς διαχειριζόμενη τη μείωση των μαθητών με «λουκέτα» και συγχωνεύσεις, αλλά στηρίζοντας τις δομές της επαρχίας με γενναία κίνητρα για εκπαιδευτικούς και οικογένειες, ώστε το σχολείο να παραμείνει ζωντανός πυρήνας για την ελληνική περιφέρεια.
