Όταν οι αρετές υπερβαίνουν το δίκιο

 

Υπάρχουν περιστατικά τόσο απλά, τόσο καθημερινά, που αν τα παρατηρήσει κανείς βιαστικά, τα προσπερνά χωρίς δεύτερη σκέψη. Κι όμως, μέσα σε αυτά κρύβονται μερικές φορές τα μεγαλύτερα μαθήματα ζωής. Δεν συμβαίνουν σε αίθουσες διδασκαλίας ούτε στις σελίδες των φιλοσοφικών συγγραμμάτων. Συμβαίνουν σε ένα συνοικιακό καφέ, ένα νωθρό καλοκαιριάτικο μεσημέρι, ανάμεσα σε έναν καφέ, μια παρέα φίλων και ένα ποδήλατο που έτυχε να βρεθεί στη λάθος θέση.

Καθόμασταν με τον Στέφανο και τον Βαγγέλη στον προαύλιο χώρο ενός μικρού καφέ των Τρικάλων. Η συζήτηση περιπλανιόταν, όπως συνηθίζουν να κάνουν οι καλές συζητήσεις, από την επικαιρότητα στην πολιτική και από τα μικρά καθημερινά προβλήματα στα μεγάλα φιλοσοφικά ερωτήματα. Ανάμεσα στο καφέ και στα τραπέζια μας περνούσε ο δρόμος της γειτονιάς, ένας δρόμος που εκείνη τη στιγμή έμελλε να γίνει η σκηνή ενός μικρού αλλά διδακτικού επεισοδίου.

Το ποδήλατο του Βαγγέλη ήταν ακουμπισμένο στο πεζούλι του πεζοδρομίου. Ένας οδηγός, επιχειρώντας να βγει με όπισθεν από τη θέση στάθμευσης, δεν το αντιλήφθηκε. Το παρέσυρε, το έριξε στο έδαφος και σταμάτησε αμέσως τρομαγμένος. Η πρώτη του κίνηση ήταν να κατέβει από το αυτοκίνητο για να δει τι συνέβη. Η πρώτη κίνηση του Βαγγέλη ήταν να σηκώσει το ποδήλατό του.

Πριν ακόμη ο οδηγός προλάβει να απολογηθεί ή να ρωτήσει αν προκάλεσε ζημιά, ο Βαγγέλης τον πρόλαβε με μια φράση που δύσκολα συναντά κανείς στις μέρες μας:

«Δεν πειράζει, δεν έγινε τίποτα σπουδαίο. Μην αγχώνεστε. Ζημιά που διορθώνεται δεν αξίζει τον κόπο να αγχωνόμαστε.»

Ο άνθρωπος ανακουφίστηκε, ζήτησε συγγνώμη, εξήγησε πως δεν είδε το ποδήλατο και αποχώρησε. Ο Βαγγέλης επέστρεψε στην παρέα μας σαν να μην είχε συμβεί τίποτε.

Τον συγχαρήκαμε αυθόρμητα για την ψυχραιμία και την ευγένειά του. Όχι επειδή απλώς απέφυγε έναν καβγά, αλλά επειδή εκείνη τη στιγμή επέλεξε κάτι πολύ πιο δύσκολο από το να υπερασπιστεί το δίκιο του: επέλεξε να υπερασπιστεί τον άνθρωπο απέναντί του.

Σκέφτηκα τότε πόσο παράξενη είναι η έννοια του δικαίου. Το δίκιο αποτελεί θεμέλιο της κοινωνίας, χωρίς αυτό δεν υπάρχει ούτε ισονομία ούτε εμπιστοσύνη. Όμως υπάρχει μια λεπτή παγίδα. Όταν η υπεράσπιση του δικαίου μετατρέπεται σε αυτοσκοπό, κινδυνεύει να γίνει μορφή εγωισμού. Δεν αναζητούμε πλέον την αποκατάσταση μιας αδικίας, αλλά την επιβεβαίωση του εαυτού μας. Θέλουμε να αποδείξουμε ότι έχουμε δίκιο, ακόμη κι αν αυτό κοστίσει την ηρεμία, τη σχέση ή την αξιοπρέπεια των ανθρώπων.

Ίσως γι' αυτό η αρχαία τραγωδία παραμένει διαχρονική. Στην Αντιγόνη δεν συγκρούεται το δίκιο με το άδικο. Συγκρούονται δύο διαφορετικά δίκαια. Η Αντιγόνη υπερασπίζεται τον άγραφο ηθικό νόμο και ο Κρέοντας τον νόμο της πολιτείας. Και οι δύο πιστεύουν ακλόνητα ότι έχουν δίκιο. Το αποτέλεσμα δεν είναι η δικαίωση αλλά η τραγωδία.

Αυτό συμβαίνει συχνά και στην καθημερινή ζωή. Πόσες φιλίες διαλύονται επειδή κανείς δεν θέλει να κάνει πίσω. Πόσες οικογένειες χωρίζονται από κληρονομιές, πόσοι γείτονες γίνονται εχθροί για λίγα εκατοστά γης, πόσοι οδηγοί ανταλλάσσουν ύβρεις για ένα στιγμιαίο λάθος. Ο καθένας κρατά σφιχτά το δίκιο του, αλλά όλοι χάνουν κάτι πολύ μεγαλύτερο: την ανθρωπιά τους.

Οι αρετές, αντίθετα, λειτουργούν διαφορετικά. Η μεγαλοψυχία, η επιείκεια, η συγχώρεση και η κατανόηση δεν καταργούν το δίκαιο, το εξευγενίζουν. Δεν σημαίνουν ότι αποδεχόμαστε την αδικία ούτε ότι αδιαφορούμε για την ευθύνη. Σημαίνουν ότι πριν από το δικαίωμά μας βλέπουμε τον άνθρωπο. Αναγνωρίζουμε ότι το λάθος είναι μέρος της ανθρώπινης φύσης και ότι πολλές συγκρούσεις αξίζει περισσότερο να λυθούν παρά να κερδηθούν.

Ο Βαγγέλης εκείνο το μεσημέρι δεν αρνήθηκε το δικαίωμά του. Επέλεξε απλώς να μη γίνει αιχμάλωτός του. Κατάλαβε ότι ο οδηγός δεν ενήργησε από κακή πρόθεση, αλλά από απροσεξία. Η συγγνώμη ήταν ειλικρινής και η ζημιά μικρή. Αντί να διεκδικήσει μέχρι τέλους την αποκατάσταση της βλάβης, προτίμησε να αποκαταστήσει την ψυχική ηρεμία ενός ανθρώπου που είχε ήδη καταλάβει το λάθος του. Κι αυτή ήταν ίσως η μεγαλύτερη αποζημίωση.

Οι κοινωνίες δεν γίνονται καλύτερες μόνο με περισσότερους νόμους ούτε με περισσότερες διεκδικήσεις. Γίνονται καλύτερες όταν οι άνθρωποι καλλιεργούν χαρακτήρα. Όταν, εκεί όπου ο νόμος σταματά, αρχίζει η αρετή. Ο νόμος μπορεί να επιβάλλει την τάξη, αλλά μόνο η αρετή μπορεί να γεννήσει εμπιστοσύνη. Ο νόμος μπορεί να αποδώσει δικαιοσύνη, αλλά μόνο η μεγαλοψυχία μπορεί να δημιουργήσει συμφιλίωση.

Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό ερώτημα της ζωής να μην είναι πάντα «ποιος έχει δίκιο;», αλλά «ποιος υπηρετεί περισσότερο το καλό;». Γιατί υπάρχουν στιγμές όπου η δικαίωση του εγώ είναι πολύ μικρότερη από τη νίκη της ψυχής.

Και αν οι άνθρωποι, αντί να υψώνουν ως πρώτη σημαία το προσωπικό τους δίκιο, ύψωναν τις αρετές της κατανόησης, της επιείκειας και της μεγαλοψυχίας, τότε ο κόσμος μας ίσως να μην ήταν απλώς δικαιότερος. Θα ήταν βαθύτερα ανθρώπινος.

 

Δημήτρης Τσιγάρας