Το πρέπον και το πρέπει

 

Στη ζωή του ανθρώπου δύο δρόμοι συχνά βαδίζουν πλάι πλάι, μα δεν είναι πάντοτε ο ίδιος δρόμος: το πρέπον και το πρέπει.

Το πρέπει μοιάζει με αυστηρό δάσκαλο. Έρχεται με φωνή σταθερή και λέει: «Οφείλεις». Είναι ο νόμος, η ανάγκη, η υποχρέωση που πολλές φορές δεν αφήνει περιθώρια. Πρέπει να εργαστείς, πρέπει να τηρήσεις τον λόγο σου, πρέπει να σταθείς υπεύθυνος απέναντι στους άλλους. Το πρέπει χτίζει τάξη, συγκρατεί το χάος, δίνει όρια στον άνθρωπο για να μην παρασυρθεί από την επιθυμία ή την αμέλεια.

Το πρέπον, όμως, μιλά πιο σιγά. Δεν διατάζει, αλλά υποδεικνύει. Δεν λέει μόνο τι οφείλεις να κάνεις, αλλά πώς αρμόζει να το κάνεις. Είναι η ευγένεια της ψυχής, το μέτρο, η λεπτότητα της συνείδησης. Μπορεί κανείς να κάνει το καθήκον του, αλλά να μην πράξει το πρέπον. Να πει την αλήθεια, μα με σκληρότητα, να δώσει βοήθεια, μα με περιφρόνηση. Το πρέπον θυμίζει πως η ηθική δεν κατοικεί μόνο στην πράξη, αλλά και στον τρόπο.

Το πρέπει πολλές φορές γεννιέται από τον φόβο της συνέπειας, το πρέπον από την καλλιέργεια του χαρακτήρα. Το πρώτο απαιτεί υπακοή, το δεύτερο σοφία. Κι όμως, όταν αυτά τα δύο συμφιλιωθούν, τότε ο άνθρωπος πλησιάζει την αρετή: να κάνει αυτό που πρέπει, με τον τρόπο που είναι πρέπον.

Ίσως τελικά η ωριμότητα να μην βρίσκεται στην τυφλή υπακοή στο «πρέπει», ούτε στην αόριστη ευγένεια του «πρέποντος», αλλά στην αρμονία τους. Γιατί μια κοινωνία χωρίς «πρέπει» κινδυνεύει να γίνει άτακτη, ενώ μια κοινωνία χωρίς «πρέπον» γίνεται ψυχρή και άδικη.

Όταν ο άνθρωπος κατορθώσει να ενώσει το καθήκον με την ανθρωπιά, τότε το «πρέπει» παύει να είναι βάρος και το «πρέπον» παύει να είναι πολυτέλεια, γίνονται και τα δύο τρόπος ζωής.