Το νυφικό και το αόρατο νήμα της μνήμης

 

Υπάρχουν στιγμές στη ζωή του ανθρώπου όπου, όσο κι αν έχει προχωρήσει προς το καινούριο, στρέφεται ξαφνικά προς κάτι παλιό, σχεδόν αρχέγονο, σαν να αναζητά μέσα στον χρόνο μια σιωπηλή επιβεβαίωση της ύπαρξής του. Μία από αυτές τις στιγμές είναι ο γάμος - και ιδιαίτερα η στιγμή που η γυναίκα, ενώ στην καθημερινότητά της ζει, εργάζεται, κινείται και αυτοπροσδιορίζεται μέσα σε έναν κόσμο ισότητας, αυτονομίας και προσωπικής ελευθερίας, επιλέγει να φορέσει ένα ένδυμα σχεδόν έξω από τον χρόνο: το νυφικό.

Τι είναι άραγε αυτό που την ωθεί σε αυτή την επιλογή; Είναι απλώς κοινωνική σύμβαση; Μια αισθητική επιθυμία; Ένα κατάλοιπο παραδόσεων που επιβιώνουν μηχανικά; Ή μήπως κρύβεται κάτι βαθύτερο, ένα εσωτερικό ένστικτο που υπερβαίνει τη λογική της εποχής;

Ίσως το πρώτο που πρέπει να παραδεχτούμε είναι ότι ο άνθρωπος, ακόμη και στις πιο προοδευτικές του στιγμές, δεν είναι μόνο πλάσμα του παρόντος. Είναι φορέας μνήμης. Κουβαλά μέσα του αιώνες συμβόλων, φόβων, ελπίδων, τελετουργιών. Η χειραφέτηση δεν καταργεί την ανάγκη του συμβολισμού, αντιθέτως, ίσως την καθιστά ακόμη πιο προσωπική. Η γυναίκα που διεκδικεί ισότητα δεν παύει να αναζητά στιγμές νοήματος, στιγμές που να ξεχωρίζουν από τη ροή της καθημερινότητας.

Και ο γάμος, είτε τον θεωρήσει κανείς κοινωνικό θεσμό είτε προσωπική υπόσχεση, παραμένει μια διάβαση - μια μετάβαση από μια μορφή ζωής σε μια άλλη. Οι άνθρωποι, όταν στέκονται μπροστά σε μεταβάσεις, νιώθουν συχνά την ανάγκη της τελετής. Σαν να μην αρκούν τα λόγια. Χρειάζεται και η μορφή, το ένδυμα, το σύμβολο, για να αποκτήσει το γεγονός βαρύτητα.

Το νυφικό, λοιπόν, ίσως δεν είναι απλώς ένα φόρεμα. Ίσως είναι ένα τελετουργικό περίβλημα της στιγμής. Ένα ένδυμα που δεν ανήκει στην καθημερινότητα ακριβώς γιατί η ημέρα εκείνη δεν θέλει να είναι καθημερινή. Δεν φοριέται επειδή είναι πρακτικό ή σύγχρονο, φοριέται επειδή είναι συμβολικό. Όπως οι αρχαίοι φορούσαν ειδικούς χιτώνες στις γιορτές ή οι άνθρωποι κάθε εποχής επινοούσαν ιδιαίτερες ενδυμασίες για τις ιερές στιγμές της ζωής, έτσι και το νυφικό λειτουργεί ως διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο συνηθισμένο και στο εξαιρετικό.

Υπάρχει όμως και κάτι βαθύτερο, ίσως πιο υπόγειο. Η γυναίκα, παρά τη δικαιολογημένη προσπάθεια να αποτινάξει στερεότυπα που την περιόρισαν επί αιώνες, δεν παύει να κουβαλά μια εσωτερική σχέση με την έννοια της ομορφιάς, της γιορτής και της αυτο-αναπαράστασης. Το νυφικό μπορεί να γίνεται μια στιγμή προσωπικής μυθολογίας. Όχι αναγκαστικά υποταγής σε έναν ρόλο, αλλά στιγμιαίας μεταμόρφωσης. Για μία μέρα, η γυναίκα δεν θέλει απλώς να είναι ο εαυτός της όπως κάθε μέρα, θέλει να βιώσει μια τελετουργική εκδοχή του εαυτού της, να νιώσει πως εισέρχεται σε μια αφήγηση που ξεπερνά το άτομο.

Ίσως εδώ βρίσκεται και μια βαθιά αντίφαση του σύγχρονου ανθρώπου: ενώ απορρίπτει τις παραδόσεις ως περιορισμούς, συχνά επιστρέφει σε αυτές όταν αγγίζει τα μεγάλα υπαρξιακά γεγονότα - τη γέννηση, τον έρωτα, τον γάμο, τον θάνατο. Γιατί τότε αντιλαμβάνεται ότι η απόλυτη ατομικότητα δεν αρκεί, χρειάζεται και μια γέφυρα με κάτι συλλογικό, κάτι παλιότερο από τον ίδιο. Το νυφικό, όσο παρωχημένο κι αν μοιάζει ως ένδυμα, ίσως λειτουργεί σαν αόρατο νήμα που συνδέει τη γυναίκα με τις μητέρες, τις γιαγιάδες, τις αμέτρητες άγνωστες γυναίκες που στάθηκαν πριν από εκείνη στο ίδιο κατώφλι της ζωής.

Βέβαια, δεν ισχύει αυτό για όλες. Πολλές γυναίκες απορρίπτουν το νυφικό ή επιλέγουν να το επαναπροσδιορίσουν. Κι αυτό εξίσου κάτι σημαίνει: ότι η χειραφέτηση δεν είναι άρνηση του συμβόλου, αλλά δικαίωμα επιλογής απέναντι στο σύμβολο. Η ουσία ίσως δεν βρίσκεται στο αν φοριέται το νυφικό, αλλά στο αν η επιλογή γίνεται ελεύθερα και συνειδητά.

Τελικά, ίσως το βαθύτερο εσωτερικό στοιχείο να μην είναι ούτε η παράδοση ούτε η κοινωνική πίεση, αλλά η ανθρώπινη ανάγκη να ντύνουμε τις σημαντικές στιγμές με κάτι που υπερβαίνει την πρακτικότητα. Ο άνθρωπος δεν ζει μόνο με χρηστικότητα, ζει και με συμβολισμούς. Και η γυναίκα, όσο ανεξάρτητη, σύγχρονη και χειραφετημένη κι αν είναι, ίσως την ημέρα του γάμου της δεν φορά απλώς ένα φόρεμα. Φορά μια στιγμή μνήμης, μια τελετή μετάβασης, μια σιωπηλή επιθυμία να δώσει στο γεγονός το βάρος του ονείρου.

Ίσως, τελικά, το νυφικό να μην είναι επιστροφή στο παρελθόν. Ίσως να είναι ένας διάλογος ανάμεσα στο παλιό και το νέο - μια υπενθύμιση ότι η ελευθερία δεν καταργεί τα σύμβολα, απλώς τα μετατρέπει σε προσωπική επιλογή.