Η μηδενική απόσταση της Ψυχής

 

Ο χρόνος είναι ίσως η πιο οικεία, αλλά και η πιο αινιγματική διάσταση της ύπαρξης. Τον μετράμε με ρολόγια και ημερολόγια, όμως στην πραγματικότητα δεν είναι τα δευτερόλεπτα που βιώνουμε· είναι η ίδια η συνείδηση της μεταβολής. Εκεί όπου δεν υπάρχει επίγνωση, ο χρόνος μοιάζει να χάνει το νόημά του.

Ένα βουνό δεν γνωρίζει ότι στέκει χιλιάδες χρόνια. Ένας βράχος δεν αισθάνεται τη διάβρωση των αιώνων. Ένα άστρο δεν αντιλαμβάνεται την ηλικία του. Τα άψυχα όντα υφίστανται τις συνέπειες του χρόνου, αλλά δεν τον βιώνουν. Για εκείνα δεν υπάρχει παρελθόν, παρόν ή μέλλον, υπάρχει μόνο η κατάσταση στην οποία βρίσκονται κάθε στιγμή.

Αντίθετα, στα έμψυχα όντα ο χρόνος αποκτά νόημα, επειδή συνοδεύεται από μνήμη, προσδοκία και συνείδηση. Η γέννηση σηματοδοτεί την είσοδο στον χρόνο και ο θάνατος την έξοδο από αυτόν. Ολόκληρη η ζωή δεν είναι παρά η πορεία ανάμεσα σε αυτά τα δύο όρια. Ο χρόνος δεν είναι απλώς ένα φυσικό μέγεθος, είναι το μέτρο της ίδιας της ύπαρξης.

Αν, όμως, δεχθούμε ως υπόθεση τη μετεμψύχωση, τότε γεννιέται ένας ενδιαφέρων φιλοσοφικός συλλογισμός. Εφόσον η ψυχή συνεχίζει την πορεία της και ενσαρκώνεται εκ νέου, πότε ακριβώς συμβαίνει αυτή η μετάβαση;

Από τη σκοπιά της ίδιας της ψυχής, ίσως η απάντηση είναι απροσδόκητη: ακαριαία. Αν ο χρόνος υφίσταται μόνο εκεί όπου υπάρχει έμψυχη εμπειρία και δεν υπάρχει κάποιο ενδιάμεσο στάδιο συνειδητής ύπαρξης ανάμεσα στον θάνατο και στη νέα γέννηση, τότε η ψυχή δεν έχει τη δυνατότητα να βιώσει καμία αναμονή. Δεν υπάρχει «μετά» ούτε «πριν». Ο τελευταίος παλμός μιας ζωής και η πρώτη ανάσα της επόμενης θα μπορούσαν να αποτελούν, για την ίδια την ψυχή, μία αδιάσπαστη στιγμή.

Έτσι, ενώ για όσους μένουν πίσω μπορεί να περάσουν χρόνια, αιώνες ή και χιλιετίες, για την ψυχή η απόσταση ανάμεσα στον θάνατο και στη νέα γέννηση θα ήταν μηδενική. Όχι επειδή ο κοσμικός χρόνος σταματά, αλλά επειδή παύει να υπάρχει υποκείμενο που να τον αντιλαμβάνεται.

Ίσως, τελικά, ο χρόνος να μην είναι μια ιδιότητα του σύμπαντος, αλλά μια ιδιότητα της συνείδησης. Χωρίς κάποιον να τον ζει, ο χρόνος μετατρέπεται σε μια αφηρημένη μαθηματική παράμετρο. Με κάποιον να τον βιώνει, γίνεται ζωή.

Και αν αυτό ισχύει, τότε κάθε θάνατος δεν είναι αναγκαστικά ένα τέλος, αλλά το κλείσιμο ενός κύκλου εμπειρίας. Ενώ για τον κόσμο μεσολαβούν αμέτρητες στιγμές, για τη συνείδηση ίσως δεν μεσολαβεί καμία. Η αιωνιότητα, τότε, δεν θα ήταν μια ατελείωτη διάρκεια, αλλά η απουσία της διάρκειας. Και η απόσταση ανάμεσα στο τελευταίο βλέμμα ενός ανθρώπου και στο πρώτο βλέμμα μιας νέας ζωής ίσως να είναι, από τη σκοπιά της ψυχής, όσο μικρή είναι και η απόσταση ανάμεσα σε δύο διαδοχικές σκέψεις: μηδενική.

Υ.Γ.

Ο συλλογισμός αυτός είναι φιλοσοφικός και μεταφυσικός, όχι επιστημονικά αποδείξιμος. Ωστόσο, παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα οπτική: ότι ο χρόνος ίσως δεν είναι μόνο μια αντικειμενική διάσταση του σύμπαντος, αλλά και ένα βίωμα που αποκτά νόημα μόνο μέσα από τη συνείδηση.

Δημήτρης Τσιγάρας