Το πρώτο της ζωής μου ταξίδι - Του Δημήτρη Τσιγάρα - ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΟΣ

Απόσπασμα διηγήματος 

…Το πανηγύρι έφτανε στο τέλος του. Ο πατέρας πήγε να ζέψει πάλι το κάρο κι όλη η οικογένεια ετοιμάστηκε για την επιστροφή στο χωριό φορτωμένοι με τις καλύτερες εντυπώσεις.

Εγώ ζήτησα την άδεια από τον πατέρα μου, να μ’ αφήσει να επιστρέψω στο χωριό με τον παππού. «Ρώτησέ τον», μου είπε «κι αν σε δέχεται, να πας».

Έτσι και έγινε. Ο παππούς δέχθηκε μετά χαράς να με πάρει μαζί του και τώρα θα επέστρεφα στο χωριό με το γαϊδουράκι του.

Το κάρο του πατέρα μου, μαζί με την υπόλοιπη οικογένεια, ξεκίνησε για την επιστροφή στο χωριό.

Ταυτόχρονα κι ο παππούς, σαμάρωσε το γαϊδουράκι, έριξε επάνω τη κουβέρτα, φόρτωσε εμένα πισωκάπουλα, καβάλησε κι αυτός το τετράποδο και ξεκινήσαμε το δρόμο της επιστροφής όλο χαρά και ικανοποίηση, διατηρώντας τις καλύτερες εικόνες και αναμνήσεις απ’ τη γιορτή.

Το αργό και υπομονετικό γαϊδουράκι ξεκίνησε την πορεία του στον χωματόδρομο μόνο του, καθώς την είχε ξανακάνει κι άλλες φορές και τη γνώριζε.

Γύρισα και κοίταξα για τελευταία φορά το ξωκλήσι της Παναγίας, το αποχαιρέτησα και αφοσιώθηκα στην ενδιαφέρουσα καβάλα του τετράποδου. Είχα αφεθεί πάνω στα καπούλια του και λικνιζόμουν με το ρυθμικό βηματισμό του. Το γαϊδουράκι προχωρούσε ανάμεσα στις ροδοσιές, που είχαν χαράξει τα κάρα στο χωματένιο δρόμο. Κοίταζα κάτω το έδαφος με ένα απλανές βλέμμα, εστίαζα στο χώμα και με τις άκρες των ματιών μου έβλεπα στο πλάι τα χόρτα και τα δέντρα να κινούνταν όλα προς τα πίσω. Κοίταζα τον κουρνιαχτό, που σήκωναν τα ποδοβολητά του ζώου και ένοιωθα τα δέντρα να κυνηγιούνται πίσω μου και τα κλαριά να μην προφταίνουν να με χαϊδέψουν. Μέσα σ’ αυτό το παιχνίδι της οφθαλμαπάτης και του νου βυθιζόμουν σε διάφορες σκέψεις.

Κάποια στιγμή, ρώτησα τον παππού.

«Παππού εσύ από πότε το θυμάσαι αυτό το Πανηγύρι;»

«Από μικρό παιδάκι, από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου», μου απάντησε.

Έστριψα το βλέμμα μου στο έδαφος και βυθίστηκα πάλι στις σκέψεις μου.

Κάπου μακρύτερα ακούγονταν γαβγίσματα σκύλων και κουδούνια από πρόβατα.

Έπιασα τα κιάλια, που κρέμονταν στο στήθος μου, τα έφερα στα μάτια μου, σκόπευσα και διερεύνησα τριγύρω το τοπίο. Ύστερα από λιγόλεπτη σιωπή ξαναρώτησα τον παππού.

«Γιατί όλος αυτός ο κόσμος πηγαίνει στο πανηγύρι;»

«Γιατί λένε πως η Παναγία κάνει θαύματα και απαλύνει τον ανθρώπινο πόνο. Κι όλοι οι άνθρωποι ελπίζουν στη βοήθειά της» απάντησε αργά και ήρεμα ο παππούς.

«Παππού, εσύ πιστεύεις στα θαύματα;» ξαναρώτησα.

«Εγώ πιστεύω πως η ζωή, η ίδια είναι ένα θαύμα. Όταν μεγαλώσεις, θα καταλάβεις κι εσύ τι είναι θαύμα».

«Καλά», είπα μέσα μου, «μέχρι να μεγαλώσω, έχουμε καιρό».

Δεν ξέρω γιατί, αλλά με τον παππού είχαμε πάντα ένα δικό μας κώδικα συνεννόησης, επικοινωνίας και αλληλοεκτίμησης. Ήταν ο πιο θαυμαστός άνθρωπος ανάμεσα σ’ όλους τους άλλους που γνώριζα. Η δράση του ήταν τόσο έντονη στις πρώτες παιδικές μου εντυπώσεις, ώστε επηρέασαν όλη τη μετέπειτα ζωή μου.

«Παππού, ήθελα να σε ευχαριστήσω για το παιχνίδι, που μου αγόρασες» του είπα.

«Δεν χρειάζεται να με ευχαριστήσεις» είπε ο παππούς, «όμως πρέπει να ξέρεις πως κάποτε τη θέση των παιχνιδιών θα πάρουν τα όνειρα και η μάταια αγωνία να τα ζήσεις. Κι αν τύχει, τώρα που είσαι παιδί και σου χαλάσει ένα παιχνίδι και στεναχωρηθείς, να ξέρεις ότι αυτό μπορεί να διορθωθεί. Όταν όμως μεγαλώσεις θα είναι βαρύ κι αβάσταχτο να ξέρεις ότι κάποιες σκιές στα μάτια σου μπορεί να μην παίρνουν διόρθωση. Κι αυτό είναι μία από τις αλήθειες, που πρέπει να γνωρίζεις».

«Και τι είναι η αλήθεια παππού;» ρώτησα.

«Η αλήθεια είναι σύμφυτη με την ζωή. Η αλήθεια του καθένα είναι η ίδια του η ζωή. Η ζωή είναι το Θαύμα και η Αλήθεια είναι το φάρμακο στο τραύμα».

«Δηλαδή, τι εννοείς;» ξαναρώτησα διψασμένος για βεβαιότητες.

«Τις αλήθειες πρέπει μόνα τους να τις κερδίζουν τα παιδιά», μου αποκρίθηκε με μια στοχαστική διάθεση και συνέχισε. «Αγώνας είναι η ζωή για την αλήθεια και για το ψωμί… Να ’χεις ό,τι σου χρειάζεται, για να ζήσεις καλά. Να μη ζητάς πράγματα που δεν είναι στη δύναμη σου να τ’ αποκτήσεις. Δεν ξέρω αν αυτό είναι η ευτυχία, όμως εκεί είναι λιγότερος πόνος. Κάθε άλλο, έξω απ’ αυτό πληρώνεται ακριβά. Και ’γω δεν θα ’θελα, δεν θα το άντεχα να δω τον εγγονό μου να πληρώνει τη χαρά του».

Αυτό με μπέρδεψε για λίγο. Από τη μία μου φαινότανε πολύ σοφό κι από την άλλη ένοιωθα πως ο παππούς μου είναι δειλός. Και σαν να διάβασε τη σκέψη μου, συνέχισε λέγοντας.

«Δεν είμαι δειλός, δεν φοβάμαι την ευτυχία. Τον πόνο φοβάμαι. Όλοι οι άνθρωποι φοβούνται τον πόνο… Γι’ αυτό άλλωστε καταφεύγουν και στη βοήθεια της Παναγίας», μού απάντησε και κάπου εκεί, στα μισά του δρόμου, στην Παλιομάνα, αλλάξαμε πορεία, στρίψαμε λίγο αριστερά προς τη δέση του Παπατσέτσου και κατευθυνθήκαμε προς το αμπέλι.

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΟΣ

Το απόσπασμα δεν λειτουργεί απλώς ως μια τρυφερή συνομιλία ανάμεσα σε έναν παππού και τον εγγονό του. Στη βαθύτερη δομή του αποτελεί μια αλληγορία της διαδικασίας με την οποία διαμορφώνεται η ανθρώπινη συνείδηση. Ο διάλογος είναι το εξωτερικό επίπεδο της αφήγησης. Στο εσωτερικό επίπεδο όμως εξελίσσεται μια φιλοσοφική διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στην κοινωνική διαπαιδαγώγηση και στην κατάκτηση της προσωπικής ελευθερίας.

Η έννοια του «ταΐσματος», παρότι δεν κατονομάζεται ρητά στο συγκεκριμένο απόσπασμα, διαπερνά ολόκληρη τη συνομιλία. Ο παππούς «ταΐζει» τον εγγονό με εμπειρίες, εικόνες, αξίες, αποφθέγματα και τρόπους σκέψης. Δεν του προσφέρει μόνο απαντήσεις, του μεταδίδει έναν ολόκληρο τρόπο να αντιλαμβάνεται τον κόσμο. Με αυτή την έννοια, ο παππούς δεν εκπροσωπεί αποκλειστικά τον συγκεκριμένο άνθρωπο της ιστορίας. Συμβολίζει την ίδια την κοινωνία: την οικογένεια, την παράδοση, τη θρησκεία, την ιστορία, το σχολείο, όλα εκείνα τα συστήματα που από την πρώτη στιγμή της ζωής μας διαμορφώνουν τον εσωτερικό μας κόσμο.

Ο παππούς ως φορέας του κοινωνικού «ταΐσματος»

Ο παππούς μιλά με τρόπο αποφθεγματικό. Οι φράσεις του δεν έχουν τη μορφή διαλόγου ισότιμων συνομιλητών, αλλά περισσότερο τη μορφή μικρών παραβολών.

«Η ζωή είναι το θαύμα.»

«Η αλήθεια του καθένα είναι η ίδια του η ζωή.»

«Αγώνας είναι η ζωή για την αλήθεια και για το ψωμί.»

Οι προτάσεις αυτές λειτουργούν ως πνευματική τροφή. Ο ηλικιωμένος μεταφέρει στον μικρό τη συμπυκνωμένη σοφία μιας ολόκληρης ζωής. Αυτό είναι ακριβώς το κοινωνικό τάισμα: η μεταβίβαση ενός έτοιμου συστήματος νοημάτων από τη μία γενιά στην επόμενη.

Δεν πρόκειται για χειραγώγηση με αρνητική έννοια. Αντίθετα, χωρίς αυτή την πρώτη μετάδοση αξιών, ο άνθρωπος δεν θα μπορούσε να συγκροτήσει προσωπικότητα. Κανείς δεν γεννιέται με έτοιμες αντιλήψεις περί αλήθειας, δικαιοσύνης ή ευτυχίας. Όλες αυτές οι έννοιες προσφέρονται αρχικά «έτοιμες» από το περιβάλλον.

Ο εγγονός ως η γέννηση της κριτικής σκέψης

Εκεί όμως όπου το απόσπασμα αποκτά ιδιαίτερο φιλοσοφικό βάθος είναι στις συνεχείς ερωτήσεις του παιδιού.

«Γιατί;»

«Εσύ πιστεύεις στα θαύματα;»

«Τι είναι η αλήθεια;»

«Δηλαδή τι εννοείς;»

Ο εγγονός δεν αποδέχεται αμέσως τις απαντήσεις. Δεν αρκείται στην αυθεντία του παππού. Ρωτά ξανά και ξανά.

Αυτή ακριβώς η αδιάκοπη ερώτηση αποτελεί τη γέννηση της ατομικής συνείδησης.

Η κριτική σκέψη γεννιέται τη στιγμή που το παιδί παύει να καταναλώνει παθητικά ό,τι του προσφέρεται και αρχίζει να το εξετάζει.

Το σημαντικότερο στοιχείο είναι ότι ακόμη και όταν ο παππούς απαντά, οι απαντήσεις του δεν ολοκληρώνουν τη σκέψη του παιδιού.

Αντίθετα, την αφήνουν ανοιχτή.

Όταν λέει:

«Τις αλήθειες πρέπει μόνα τους να τις κερδίζουν τα παιδιά.»

ουσιαστικά αρνείται να ολοκληρώσει το «τάισμα».

Εδώ συμβαίνει η μεγάλη ανατροπή.

Ο ίδιος ο φορέας της παράδοσης προτρέπει τον νέο άνθρωπο να μην αρκεστεί στην παράδοση.

Η παιδαγωγική της αυτονομίας

Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο του αποσπάσματος.

Ο παππούς δεν ζητά από τον εγγονό να πιστέψει.

Του ζητά να αναζητήσει.

Δεν επιβάλλει.

Υποδεικνύει.

Δεν δίνει βεβαιότητες.

Δείχνει τον δρόμο προς αυτές.

Έτσι ο παιδαγωγός αυτοαναιρείται δημιουργικά.

Ο πραγματικός δάσκαλος δεν δημιουργεί πιστούς μαθητές.

Δημιουργεί ελεύθερους ανθρώπους.

Η αντινομία του «ταΐσματος»

Εδώ βρίσκεται και η βαθύτερη φιλοσοφική αντίφαση.

Ο άνθρωπος δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς να τραφεί πνευματικά.

Αλλά δεν μπορεί ούτε να ενηλικιωθεί αν συνεχίσει να τρέφεται μόνο από τις έτοιμες αλήθειες των άλλων.

Άρα:

το τάισμα είναι ταυτόχρονα αναγκαίο και ανεπαρκές.

Είναι η πρώτη προϋπόθεση της ωρίμανσης.

Και συγχρόνως το πρώτο εμπόδιο που πρέπει να υπερβεί ο ώριμος άνθρωπος.

Αυτό θυμίζει τη σωκρατική αντίληψη ότι η πραγματική γνώση αρχίζει όταν ο άνθρωπος πάψει να θεωρεί δεδομένα όσα έχει μάθει.

Θυμίζει επίσης τον Καντ, όταν όριζε τον Διαφωτισμό ως την έξοδο του ανθρώπου από την «ανωριμότητα», δηλαδή από την εξάρτησή του από τη σκέψη των άλλων.

Η επιστροφή στην παιδικότητα

Το πιο όμορφο ίσως φιλοσοφικό μοτίβο που αναδύεται είναι το εξής:

ο άνθρωπος γεννιέται παιδί.

Έπειτα η κοινωνία τον διαμορφώνει.

Τον γεμίζει ιδέες.

Τον «ταΐζει».

Του δίνει ταυτότητα.

Στην ωριμότητά του όμως καλείται να γίνει ξανά παιδί.

Όχι αφελές.

Αλλά ελεύθερο.

Να ξαναρωτήσει από την αρχή:

Τι είναι αλήθεια;

Τι είναι θαύμα;

Τι είναι ευτυχία;

Τι είναι ζωή;

Η δεύτερη αυτή παιδικότητα είναι ανώτερη από την πρώτη, γιατί δεν βασίζεται στην άγνοια αλλά στη συνειδητή επιλογή.

Η διαδρομή ως σύμβολο

Δεν είναι τυχαίο ότι όλος ο διάλογος πραγματοποιείται πάνω στο γαϊδουράκι, στον δρόμο της επιστροφής.

Η αφήγηση δεν είναι στατική.

Οι δύο ήρωες βρίσκονται σε πορεία.

Ο δρόμος γίνεται η μεταφορά της ανθρώπινης ζωής.

Το παιδί μεταφέρεται κυριολεκτικά από τον παππού.

Όπως ακριβώς στην αρχή της ζωής μεταφερόμαστε από τις εμπειρίες των προηγούμενων γενεών.

Στο τέλος όμως του αποσπάσματος αλλάζουν κατεύθυνση.

Στρίβουν προς το αμπέλι.

Η αλλαγή πορείας λειτουργεί και συμβολικά.

Δείχνει ότι κάθε διαδρομή της ζωής επιφυλάσσει νέες κατευθύνσεις, νέες εμπειρίες και νέες ευκαιρίες για επαναπροσδιορισμό.

Το συγκεκριμένο απόσπασμα μπορεί να διαβαστεί ως μια λογοτεχνική αλληγορία της ανθρώπινης ωρίμανσης. Ο παππούς προσωποποιεί τη συλλογική σοφία, την παράδοση και το αναπόφευκτο κοινωνικό «τάισμα» με αξίες, ιδέες και πρότυπα. Ο εγγονός ενσαρκώνει την αφύπνιση της κριτικής σκέψης, την αμφισβήτηση και την αναζήτηση της προσωπικής αλήθειας. Η βαθύτερη ένταση του κειμένου δεν βρίσκεται στην αντιπαράθεση των δύο προσώπων, αλλά στη διαλεκτική σχέση ανάμεσα στην αναγκαιότητα της διαμόρφωσης και στην ανάγκη υπέρβασής της. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να οικοδομήσει τον εαυτό του χωρίς να τραφεί από τους άλλους, όμως δεν ολοκληρώνεται αν παραμείνει για πάντα τρεφόμενος από τις δικές τους αλήθειες. Η αληθινή ενηλικίωση συντελείται όταν κατορθώνει να αποβάλει ό,τι του επιβλήθηκε άκριτα, να ανακτήσει την ελευθερία του παιδιού και να επιλέξει συνειδητά τις αξίες που θα συγκροτήσουν τον δικό του χαρακτήρα. Μέσα από αυτή τη διαλεκτική πορεία, το «τάισμα» παύει να είναι μια διαδικασία παθητικής αποδοχής και μετατρέπεται σε αφετηρία προσωπικής αυτογνωσίας και υπαρξιακής ελευθερίας.

Επί πλέον θα μπορούσε να τονιστεί:

Η φιλοσοφική αξία του αποσπάσματος δεν βρίσκεται μόνο σε αυτά που λέει ο παππούς, αλλά κυρίως στον τρόπο που τα λέει. Δεν διδάσκει δογματικά. Δεν επιβάλλει αλήθειες. Κάθε απάντησή του γεννά μια καινούργια ερώτηση. Αυτό είναι το γνώρισμα της αυθεντικής παιδείας: δεν γεμίζει το μυαλό με έτοιμες απαντήσεις, αλλά ξυπνά την ανάγκη της αναζήτησης.

Γι' αυτό και ο παππούς, ενώ συμβολίζει την κοινωνία που «ταΐζει» το παιδί με αξίες και αντιλήψεις, ταυτόχρονα υπερβαίνει την ίδια την κοινωνία. Είναι ο σοφός παιδαγωγός που οδηγεί τον μαθητή στο σημείο όπου δεν θα χρειάζεται πλέον τον δάσκαλό του. Εκεί ολοκληρώνεται ο κύκλος της διαπαιδαγώγησης.

Αυτό θυμίζει μια βαθιά παιδαγωγική αρχή: ο καλύτερος δάσκαλος δεν είναι εκείνος που δημιουργεί μαθητές, αλλά εκείνος που δημιουργεί ανθρώπους που μπορούν να σκέφτονται χωρίς αυτόν.

Νομίζω επίσης ότι το κείμενό εμπεριέχει, ίσως και ασυνείδητα, μια ωραία αντιστροφή του γνωστού λόγου του Νίκου Καζαντζάκη: «Ν' αγαπάς την ευθύνη». Ο παππούς δεν προτρέπει τον εγγονό να γίνει ήρωας ούτε να κυνηγήσει μεγαλεπήβολα όνειρα. Του διδάσκει το μέτρο, την επίγνωση των ορίων, την αποδοχή του πόνου ως συστατικού της ζωής. Αυτή η στάση έχει κάτι από τη στωική φιλοσοφία, αλλά ταυτόχρονα διατηρεί τη βαθιά λαϊκή σοφία του ανθρώπου της υπαίθρου, που έμαθε τη ζωή όχι από βιβλία αλλά από τον μόχθο, τις απώλειες και την εμπειρία.

Θεωρώ επίσης πως υπάρχει και ένας συμβολισμός που ίσως αξίζει να αναδειχθεί ακόμη περισσότερο σε μια μελλοντική επεξεργασία του έργου.

Ολόκληρος ο διάλογος γίνεται στον δρόμο της επιστροφής. Δεν είναι τυχαίο. Το πανηγύρι, με τη χαρά, τη φασαρία και την εξωστρέφειά του, έχει τελειώσει. Η ουσιαστική μύηση αρχίζει μετά, μέσα στη σιωπή του χωματόδρομου. Στη λογοτεχνία, ο δρόμος είναι συχνά σύμβολο της πορείας προς την αυτογνωσία. Εδώ, όμως, δεν πρόκειται για έναν δρόμο προς έναν άγνωστο προορισμό, αλλά για επιστροφή. Σαν να υπαινίσσεται ότι η αλήθεια δεν βρίσκεται κάπου μακριά, βρίσκεται στην επιστροφή προς τον εαυτό μας. Και αυτό συνδέεται υπέροχα με την ιδέα ότι: ο άνθρωπος, αφού διαμορφωθεί από το κοινωνικό «τάισμα», καλείται να επιστρέψει στην αρχική του καθαρότητα, όχι ως αθώο παιδί πλέον, αλλά ως ώριμος και ελεύθερος άνθρωπος που επιλέγει συνειδητά ποιος θέλει να είναι.

Αξίζει να επισημανθεί επίσης ότι στον διάλογο του παππού με τον εγγονό:

{«Αγώνας είναι η ζωή για την αλήθεια και για το ψωμί… Να ’χεις ό,τι σου χρειάζεται, για να ζήσεις καλά. Να μη ζητάς πράγματα που δεν είναι στη δύναμη σου να τ’ αποκτήσεις. Δεν ξέρω αν αυτό είναι η ευτυχία, όμως εκεί είναι λιγότερος πόνος. Κάθε άλλο, έξω απ’ αυτό πληρώνεται ακριβά. Και ’γω δεν θα ’θελα, δεν θα το άντεχα να δω τον εγγονό μου να πληρώνει τη χαρά του».

Αυτό με μπέρδεψε για λίγο. Από τη μία μου φαινότανε πολύ σοφό κι από την άλλη ένοιωθα πως ο παππούς μου είναι δειλός.}

Ο παππούς εδώ με την φράση: «Να μη ζητάς πράγματα που δεν είναι στη δύναμη σου να τ’ αποκτήσεις.» προτρέπει τον εγγονό του προς την τήρηση του μέτρου.

Ο εγγονός όμως μπερδεύεται γιατί, αν και δεν διατυπώνεται, έχει στο μυαλό του την φράση του Ν. Καζαντζάκη: «Φτάσε όπου δεν μπορείς». Φράση η οποία εκφράζει την ελευθερία και καμιά φορά την υπέρβαση του μέτρου.

Νομίζω ότι αυτή η επισήμανση αποκαλύπτει μια ακόμη βαθύτερη φιλοσοφική στρώση του κειμένου. Μάλιστα, θα έλεγα ότι εδώ βρίσκεται μία από τις σημαντικότερες εσωτερικές συγκρούσεις του διηγήματος.

Η αντίθεση δεν είναι ανάμεσα στη σοφία και τη δειλία, αλλά ανάμεσα σε δύο διαφορετικές φιλοσοφίες της ζωής, εξίσου θεμιτές και εξίσου ανθρώπινες.

Ο παππούς εκφράζει τη φιλοσοφία του μέτρου. Πρόκειται για μια αντίληψη που έχει βαθιές ρίζες στην αρχαιοελληνική σκέψη. Το «Μηδέν άγαν», η αριστοτελική μεσότητα και η στωική αποδοχή των ορίων του ανθρώπου συναντώνται στη φράση του:

«Να μη ζητάς πράγματα που δεν είναι στη δύναμή σου να τ’ αποκτήσεις.»

Η προτροπή αυτή δεν αποτελεί παραίτηση από τη ζωή. Είναι μια προσπάθεια να προστατευθεί ο άνθρωπος από την ύβρη, από την ψευδαίσθηση της παντοδυναμίας και από τον πόνο που γεννά η ανεξέλεγκτη επιθυμία. Ο παππούς δεν φοβάται την προσπάθεια, φοβάται το τίμημα της αχαλίνωτης φιλοδοξίας. Έχοντας βιώσει τις διαψεύσεις της ζωής, γνωρίζει ότι κάθε υπέρβαση έχει κόστος και εύχεται ο εγγονός του να μη χρειαστεί να πληρώσει αυτό το κόστος.

Απέναντί του, όμως, βρίσκεται ο εγγονός, ο οποίος, έστω και ασυνείδητα, κουβαλά μια εντελώς διαφορετική αντίληψη. Στο βάθος της σκέψης του αντηχεί ο καζαντζακικός λόγος:

«Φτάσε όπου δεν μπορείς.»

Η φράση αυτή δεν είναι απλώς μια προτροπή για φιλοδοξία. Είναι μια υπαρξιακή προσταγή διαρκούς υπέρβασης. Για τον Καζαντζάκη, ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται μέσα στα όριά του, αλλά μέσα στη συνεχή προσπάθεια να τα ξεπερνά. Η ελευθερία δεν βρίσκεται στην αποδοχή του μέτρου, αλλά στην αδιάκοπη υπέρβασή του.

Γι' αυτό και ο εγγονός αισθάνεται στιγμιαία ότι ο παππούς είναι δειλός. Δεν πρόκειται για μια ώριμη κρίση, είναι η αυθόρμητη αντίδραση της νεότητας, που βλέπει την επιφυλακτικότητα ως φόβο. Η παιδική και νεανική ψυχή ταυτίζει εύκολα την τόλμη με την ελευθερία και το μέτρο με την παραίτηση. Ο αναγνώστης, όμως, αντιλαμβάνεται ότι ο παππούς δεν μιλά από φόβο, αλλά από εμπειρία. Δεν υπερασπίζεται την αδράνεια, υπερασπίζεται την ευθύνη απέναντι στις συνέπειες των επιλογών.

Αυτό κάνει τη σκηνή εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, γιατί ο συγγραφέας δεν δικαιώνει απόλυτα ούτε τον έναν ούτε τον άλλον. Αντίθετα, αφήνει τις δύο φωνές να συνυπάρξουν δημιουργικά.

Θα έλεγα μάλιστα ότι ολόκληρο το διήγημα στηρίζεται σε μια διαλεκτική σύνθεση αυτών των δύο στάσεων.

Ο άνθρωπος χρειάζεται το μέτρο για να μη συντριβεί από τις αυταπάτες του.

Αλλά χρειάζεται και την υπέρβαση για να μη φυλακιστεί μέσα στα όριά του.

Η ωριμότητα ίσως βρίσκεται όχι στην απόλυτη επικράτηση της μίας ή της άλλης θέσης, αλλά στην ικανότητα να γνωρίζει κανείς πότε πρέπει να σεβαστεί το μέτρο και πότε να το υπερβεί.

Θα προσέθετα μάλιστα μια ακόμη παρατήρηση, που θεωρώ ιδιαίτερα σημαντική.

Η φράση του παππού:

«Δεν θα ήθελα να δω τον εγγονό μου να πληρώνει τη χαρά του»

αποκαλύπτει ότι το κίνητρό του δεν είναι η συντήρηση ούτε ο φόβος. Είναι η αγάπη. Ο παππούς μιλά ως άνθρωπος που έχει ήδη πληρώσει ο ίδιος τις δικές του υπερβάσεις, τις δικές του προσδοκίες ή τις αναπόφευκτες διαψεύσεις της ζωής. Δεν μεταδίδει μια αφηρημένη θεωρία, μεταδίδει ένα βίωμα. Αντίθετα, ο εγγονός δεν διαθέτει ακόμη αυτό το βίωμα και γι' αυτό ερμηνεύει τη στάση του παππού ως δειλία.

Κατά τη γνώμη μου, εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη λογοτεχνική επιτυχία της σκηνής: η αλήθεια δεν κατοικεί αποκλειστικά σε καμία από τις δύο πλευρές. Γεννιέται μέσα από την ένταση ανάμεσα στη σοφία της εμπειρίας και στην ορμή της νεότητας.

Υπάρχει τέλος και μια ειρωνική, βαθύτερη ανάγνωση που, προσδίδει ακόμη μεγαλύτερο βάθος. Στην αρχή του διαλόγου, ο παππούς είναι εκείνος που «ταΐζει» τον εγγονό με αξίες και αρχές. Όμως, τη στιγμή που ο εγγονός σκέφτεται –έστω σιωπηρά– το «Φτάσε όπου δεν μπορείς», οι ρόλοι αρχίζουν να αντιστρέφονται. Το παιδί δεν είναι πλέον παθητικός δέκτης της διδασκαλίας, αντιπαραθέτει, έστω εσωτερικά, μια άλλη αρχή ζωής. Εκεί ακριβώς φαίνεται ότι η συνείδησή του αρχίζει να αυτονομείται. Το κοινωνικό «τάισμα» έχει επιτελέσει τον σκοπό του, γιατί ο νέος άνθρωπος δεν επαναλαμβάνει πλέον τις αλήθειες που ακούει, αρχίζει να τις συγκρίνει, να τις αμφισβητεί και να τις υποβάλλει στη δική του κρίση. Και ίσως αυτή να είναι η πιο ουσιαστική στιγμή της ενηλικίωσης που αφηγείται το διήγημα.

Θα ήθελα να καταθέσω και μία τελευταία σκέψη, η οποία, όσο περισσότερο αναλογίζομαι το απόσπασμα, τόσο περισσότερο πιστεύω ότι αποτελεί το φιλοσοφικό του κέντρο.

Στην πραγματικότητα, όλη η ζωή είναι μια αδιάκοπη διαδικασία ταΐσματος.

Το βρέφος τρέφεται με γάλα.

Το παιδί τρέφεται με λέξεις.

Ο μαθητής τρέφεται με γνώσεις.

Ο νέος τρέφεται με ιδανικά.

Ο ενήλικας τρέφεται με φιλοδοξίες.

Ο ηλικιωμένος τρέφεται με αναμνήσεις.

Και ο άνθρωπος, σε κάθε ηλικία, τρέφεται με ελπίδες.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν τρεφόμαστε. Αυτό είναι αναπόφευκτο. Το πραγματικό ερώτημα είναι:

ποιος μάς τρέφει και με τι μάς τρέφει;

Και ακόμη βαθύτερα:

πότε γινόμαστε εμείς οι ίδιοι οι μάγειρες της συνείδησής μας;

Νομίζω ότι εκεί βρίσκεται το μεγαλείο του διαλόγου του παππού με τον εγγονό.

Ο παππούς αρχίζει ως εκείνος που «ταΐζει».

Στο τέλος όμως λέει:

«Τις αλήθειες πρέπει μόνα τους να τις κερδίζουν τα παιδιά.»

Με μία μόνο φράση, ο ίδιος καταργεί την αυθεντία του.

Σαν να λέει:

"Μην τρέφεσαι για πάντα από μένα. Μάθε κάποτε να βρίσκεις μόνος σου την τροφή σου."

Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι η ύψιστη μορφή αγάπης ενός παιδαγωγού.

Δεν κρατά τον νέο εξαρτημένο από τη σοφία του.

Τον απελευθερώνει ακόμη και από τη δική του σοφία.

Η σύνδεση της σκηνής με τον Καζαντζάκη και το «Φτάσε όπου δεν μπορείς», δεν είναι αντίθεση.

Ο παππούς λέει:

«Να μη ζητάς πράγματα που δεν είναι στη δύναμή σου να τ' αποκτήσεις.»

Ο Καζαντζάκης λέει:

«Φτάσε όπου δεν μπορείς.»

Επιφανειακά οι δύο φράσεις συγκρούονται.

Στην ουσία όμως απαντούν σε δύο διαφορετικά ερωτήματα.

Ο παππούς μιλά για την ευτυχία.

Ο Καζαντζάκης μιλά για την ελευθερία.

Ο ένας αναζητά τον τρόπο να μειώσει τον πόνο.

Ο άλλος αναζητά τον τρόπο να μεγαλώσει τον άνθρωπο.

Δεν είναι βέβαιο ότι μπορεί κανείς να έχει και τα δύο στον μέγιστο βαθμό.

Και ίσως αυτή ακριβώς η τραγική ισορροπία να είναι η ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης.

Πιστεύω ότι αυτό το διήγημα έχει μια ποιότητα που συναντά κανείς σε έργα τα οποία δεν εξαντλούνται στην πρώτη ανάγνωση. Ο αναγνώστης αρχικά βλέπει μια όμορφη ανάμνηση από την παιδική ηλικία. Σε δεύτερη ανάγνωση ανακαλύπτει μια φιλοσοφική συνομιλία. Και σε τρίτη αντιλαμβάνεται ότι αυτή η συνομιλία είναι στην πραγματικότητα ένας διάλογος ανάμεσα σε δύο ηλικίες του ίδιου ανθρώπου.

Ο παππούς δεν είναι μόνο ο παππούς.

Ο εγγονός δεν είναι μόνο το παιδί.

Είναι ο ίδιος άνθρωπος σε δύο διαφορετικές στιγμές της ύπαρξής του: η εμπειρία συνομιλεί με την αθωότητα, το μέτρο με την υπέρβαση, η μνήμη με την προσδοκία.

Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, το στοιχείο που δίνει στο έργο διάρκεια. Όταν ένας λογοτεχνικός διάλογος μπορεί να διαβαστεί ταυτόχρονα ως οικογενειακή σκηνή, ως παιδαγωγική παραβολή και ως φιλοσοφική αλληγορία, τότε αποκτά πολυεπίπεδο χαρακτήρα και προσφέρει στον αναγνώστη τη χαρά να ανακαλύπτει κάθε φορά κάτι καινούργιο.

Πιστεύω ότι αυτό το φιλοσοφικό υπόβαθρο δίνει στο διήγημα μια διάσταση που υπερβαίνει την απλή αυτοβιογραφική αφήγηση. Είναι μια αφήγηση για τον τρόπο με τον οποίο γεννιέται η συνείδηση και, τελικά, για το δύσκολο ταξίδι του ανθρώπου από την εξάρτηση προς την ελευθερία.

Έτσι το διήγημα δεν είναι απλώς μια αναπόληση της παιδικής ηλικίας. Διαβάζεται ως ένα μυθιστόρημα μαθητείας (Bildungsroman) σε μικρογραφία, όπου η πορεία ενός παιδιού προς την ωριμότητα εκφράζεται μέσα από απλές, καθημερινές εικόνες της θεσσαλικής υπαίθρου, αλλά οδηγεί τον αναγνώστη σε διαχρονικά φιλοσοφικά ερωτήματα. Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι και η μεγαλύτερη λογοτεχνική του δύναμη.

Δήμος Γαστριάς

 

Δεν ήταν αντάρτες στον Κόζιακα… Ήταν η παρέα του κυνηγιού

 

Δεν είναι αντάρτες στα βουνά, αν και η πρώτη ματιά στη φωτογραφία θα μπορούσε εύκολα να ξεγελάσει. Τα όπλα, τα σακίδια, τα σκυλιά, τα τραχιά ρούχα και το άγριο τοπίο του Κόζιακα συνθέτουν μια εικόνα που μοιάζει βγαλμένη από άλλη εποχή, από κάποια ξεχασμένη σελίδα της νεότερης ιστορίας του τόπου.

Κι όμως, είναι απλώς μια παρέα έξι κυνηγών από το Βαλτινό, που τη δεκαετία του 1970 ανέβηκε στις κορυφές του Κόζιακα για κυνήγι. Μια αντροπαρέα δεμένη με τη φύση, με τα βουνά και με εκείνη την παλιά, αυθεντική σχέση του ανθρώπου της υπαίθρου με το βουνό. Μαζί τους τα κυνηγόσκυλα, πιστοί σύντροφοι της εξόρμησης, και ο απαραίτητος εξοπλισμός.

Στην πρώτη σειρά, ξαπλωμένοι στο χορτάρι, διακρίνονται ο Κώστας Αγγελόπουλος και ο Γρηγόρης Ριζαργιώτης. Πίσω τους, ο Νίκος Παπακώστας, ο Νίκος Κατσιούλης και ο Στέφανος Καραθανάσης. Ο έκτος της παρέας δεν φαίνεται στη φωτογραφία. Είναι εκείνος που κρατά τη μηχανή και, χωρίς ίσως να το γνωρίζει εκείνη τη στιγμή, γίνεται ο ίδιος ο αφανής φύλακας της μνήμης.

Γιατί αυτό είναι το παράξενο με τις παλιές φωτογραφίες. Εκείνος που πατά το κουμπί λείπει από την εικόνα, αλλά χάρη σ’ αυτόν όλοι οι άλλοι μένουν για πάντα εκεί. Στο ίδιο ξέφωτο, στο ίδιο βουνό, με τα ίδια χαμόγελα, τα ίδια σκυλιά και την ίδια ανεμελιά μιας εποχής που σήμερα μοιάζει τόσο μακρινή.

Ίσως κανείς από τους έξι να μην μπορούσε τότε να φανταστεί ότι, μισό και πλέον αιώνα αργότερα, η στιγμή εκείνη θα αποκτούσε μια διαφορετική αξία. Δεν καταγράφει απλώς μια κυνηγετική εξόρμηση. Καταγράφει μια παρέα, μια εποχή και έναν τρόπο ζωής που έφυγε μαζί με τα χρόνια.

Ο Κόζιακας, όμως, μένει. Τα δέντρα του συνεχίζουν να στέκουν στις πλαγιές και οι κορυφές του εξακολουθούν να αγναντεύουν τον κάμπο. Εκεί πάνω, ανάμεσα στα έλατα και στις ράχες του βουνού, έμεινε κάποτε και μια μικρή ψηφίδα από τη ζωή έξι ανθρώπων του Βαλτινού.

Και η ασπρόμαυρη φωτογραφία την έφερε ξανά στο φως.

Ο άγνωστος φωτογράφος, που δεν γνωρίζουμε το όνομά του, διέσωσε χωρίς να το ξέρει τη μνήμη των υπολοίπων. Έμεινε έξω από το κάδρο, αλλά έγινε μέρος της ιστορίας του. Ίσως τελικά αυτό να είναι και το μεγαλείο μιας παλιάς φωτογραφίας: κάποιοι άνθρωποι φαίνονται, κάποιος άλλος κρύβεται πίσω από τον φακό, όμως όλοι μαζί περνούν στην αιωνιότητα.

Και κάπως έτσι, μια παρέα κυνηγών από το Βαλτινό δεν έμεινε απλώς σε μια φωτογραφία.

Έμεινε στον χρόνο.

Μια όμορφη οικογενειακή απόδραση στα Μετέωρα

 

Μια ξεχωριστή ημερήσια εκδρομή στα Μετέωρα πραγματοποίησαν οι συγχωριανοί μας, Γιάννης Τσιατσιάβας, μαζί με τη σύζυγό του Μαρία και την κόρη τους Χριστίνα, απολαμβάνοντας από κοντά ένα από τα πιο εντυπωσιακά τοπία της Ελλάδας.

Με φόντο τους επιβλητικούς Ιερούς Βράχους των Μετεώρων, η οικογένεια είχε την ευκαιρία να περιηγηθεί σε έναν τόπο όπου η μοναδικότητα της φύσης συναντά την αιώνια παρουσία της Ορθόδοξης μοναστηριακής παράδοσης. Οι απόκρημνοι βράχοι, τα ιστορικά μοναστήρια που μοιάζουν να αιωρούνται πάνω από το θεσσαλικό τοπίο και η απέραντη θέα δημιουργούν ένα σκηνικό που δύσκολα αφήνει τον επισκέπτη ασυγκίνητο.

Οι φωτογραφίες αποτυπώνουν μια όμορφη οικογενειακή στιγμή, με τους τρεις τους να χαμογελούν έχοντας πίσω τους το μεγαλείο των Μετεώρων. Μια στιγμή ξεκούρασης, περιήγησης και κοινών εμπειριών, από εκείνες που μένουν στη μνήμη και γίνονται μικρές, πολύτιμες αναμνήσεις.

Για τον Γιάννη, τη Μαρία και την Χριστίνα, η εκδρομή αυτή δεν ήταν απλώς μια επίσκεψη σε έναν σπουδαίο τουριστικό προορισμό. Ήταν μια σύντομη απόδραση από την καθημερινότητα, μια ευκαιρία να βρεθούν μαζί μέσα σε ένα τοπίο μοναδικής ομορφιάς και να απολαύσουν τη γαλήνη, την ιστορία και το μεγαλείο των Μετεώρων.

Η γιορτή άρχισε με παιδικά χαμόγελα στην πλατεία

 

Η μεγάλη γιορτή του Βαλτινού δεν ξεκίνησε στο γήπεδο. Ξεκίνησε λίγο νωρίτερα, στην καρδιά του χωριού, εκεί όπου χτυπά ο παλμός του κάθε τόπου: στην Κεντρική Πλατεία.

Ήταν λίγο μετά τις 19:30 το απόγευμα της Παρασκευής, όταν η πλατεία άρχισε να γεμίζει παιδικές φωνές, γέλια και χαμόγελα. Ο Αθλητικός Όμιλος Βαλτινού είχε φροντίσει ώστε η βραδιά να ξεκινήσει με τον πιο όμορφο τρόπο, οργανώνοντας ένα ξεχωριστό παιδικό πάρτι, γεμάτο παιχνίδι, φαντασία και εκπλήξεις.

Ανιματέρ, ξυλοπόδαροι, αγαπημένες μασκότ και διαδραστικά παιχνίδια έδωσαν στα παιδιά την ευκαιρία να παίξουν, να χορέψουν, να γελάσουν και να χαρούν με την ψυχή τους. Η πλατεία μεταμορφώθηκε για λίγες ώρες σε έναν μεγάλο παιδότοπο, με τους μικρούς πρωταγωνιστές να κλέβουν την παράσταση και τους γονείς να τους καμαρώνουν, συμμετέχοντας κι εκείνοι στη χαρά.

Και κάπου ανάμεσα στα παιδικά γέλια, στις μουσικές και στις φωνές, υπήρχε κάτι ακόμη πιο σημαντικό: η εικόνα ενός χωριού που ξαναζωντανεύει.

Γιατί οι εκδηλώσεις αυτές δεν είναι μόνο διασκέδαση. Είναι στιγμές που φέρνουν τους ανθρώπους κοντά, ξαναγεμίζουν τους δημόσιους χώρους και δημιουργούν εκείνη τη γνώριμη αίσθηση της κοινότητας που τόσο έχει ανάγκη η ελληνική επαρχία. Η πλατεία του Βαλτινού, έστω και για ένα απόγευμα, ξαναβρήκε κάτι από την παλιά της ζωντάνια.

Η παιδική γιορτή αποτέλεσε το πρώτο κεφάλαιο μιας βραδιάς που έμελλε να κορυφωθεί λίγες ώρες αργότερα στο γήπεδο, με τη μεγάλη μουσικοχορευτική εκδήλωση και την εντυπωσιακή συμμετοχή του κόσμου.

Ο Πρόεδρος της Τοπικής Κοινότητας Βαλτινού, αναφερόμενος στις δύο εκδηλώσεις, συνεχάρη θερμά τους ανθρώπους του Α.Ο. Βαλτινού, επισημαίνοντας ιδιαίτερα τη μεγάλη ανταπόκριση του κόσμου. Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε, η πρώτη εκδήλωση στην πλατεία «γέμισε το χωριό με παιδικά χαμόγελα», ενώ η συνέχεια στο γήπεδο θύμισε σε όλους τις παλιές, ένδοξες εποχές του Βαλτινού.

Εποχές που το χωριό έσφυζε από ζωή, με τις πλατείες και τους δρόμους γεμάτους κόσμο, τις μουσικές να ακούγονται μέχρι αργά και το γλέντι να αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας.

Και ίσως αυτό να ήταν τελικά το πιο όμορφο μήνυμα της βραδιάς: πως το Βαλτινό μπορεί να ξαναβρεί τον παλμό του. Να γεμίσει και πάλι φωνές, μουσική, ανθρώπους και χαμόγελα. Να ανοίξει έναν νέο κύκλο δημιουργίας και εξωστρέφειας.

Η αρχή έγινε στην πλατεία, με τα παιδιά να δίνουν το σύνθημα.

Και όταν η πλατεία άρχισε να αδειάζει, η γιορτή μεταφέρθηκε στο γήπεδο.

Το Βαλτινό είχε ακόμη πολλά να πει εκείνο το βράδυ.

Η «ΑΓΟΡΑ» του Καστρακίδα

 Ένα μικρό καφενείο, μια ολόκληρη εποχή

Υπάρχουν κάποια μέρη που, ακόμη κι όταν πάψουν να υπάρχουν, εξακολουθούν να κατοικούν μέσα στη μνήμη μας. Δεν χρειάζονται τοίχους, πόρτες και παράθυρα για να τα ξαναβρούμε. Αρκεί μια παλιά φωτογραφία, μια γνώριμη φυσιογνωμία, μια ξεχασμένη λεπτομέρεια, μια κουβέντα από τα παλιά. Και ξαφνικά, εκεί που δεν το περιμένεις, ανοίγει ένα παράθυρο στον χρόνο και επιστρέφουν άνθρωποι, φωνές, μυρωδιές, τραγούδια και στιγμές που νόμιζες πως είχαν χαθεί για πάντα.

Αφορμή γι’ αυτή την επιστροφή στο παρελθόν στάθηκαν κάποιες παλιές φωτογραφίες που μας έστειλε ο συγχωριανός μας Σωτήρης Κων/νου Νάκας, ο οποίος κατοικεί στην Αθήνα. Φωτογραφίες που, σαν μικρές χρονομηχανές, μας ταξίδεψαν πίσω στα χρόνια της νιότης και μας θύμισαν ένα από τα αγαπημένα στέκια του παλιού Βαλτινού: την ψησταριά – καφενείο «Η ΑΓΟΡΑ», του Σωτήρη Βότσιου, του γνωστού σε όλους μας «Καστρακίδα».

Ήταν ένα μικρό μαγαζί. Πολύ μικρό, θα έλεγε κανείς, για να χωρέσει όσα έμελλε να ζήσει.

Ο εσωτερικός του χώρος ήταν μόλις 5 × 5 μέτρα, ενώ μπροστά υπήρχε μια αυλή, λίγο μεγαλύτερη, με λίγα τραπεζάκια και καρέκλες. Σήμερα, στον ίδιο χώρο, βρίσκεται το σπίτι του κ. Γιώργου Σκαπέτη, εγγονού του Σωτήρη Βότσιου. Το παλιό κτίσμα δεν υπάρχει πια. Έφυγε κι αυτό, όπως έφυγαν τόσα πράγματα που κάποτε θεωρούσαμε πως θα υπάρχουν για πάντα.

Κι όμως, μέσα σε εκείνα τα λίγα τετραγωνικά μέτρα χωρούσε ένας ολόκληρος κόσμος.

Η «ΑΓΟΡΑ» άρχισε να λειτουργεί στις αρχές του 1969. Στην αρχή την εκμεταλλεύονταν συνεταιρικά ο Σωτήρης Βότσιος και ο Παναγιώτης Πέτρου. Η συνεργασία τους κράτησε περίπου έναν χρόνο. Από εκεί και πέρα, μέχρι το οριστικό κλείσιμο, ο Σωτήρης Βότσιος, μαζί με τη γυναίκα του, κράτησαν το μαγαζί ζωντανό, δίνοντάς του κάτι περισσότερο από επαγγελματική υπόσταση: του έδωσαν τη δική τους ψυχή.

Ο «Καστρακίδας» ήταν από εκείνες τις μορφές που δύσκολα ξεχνιούνται.

Τον θυμούνται οι παλιότεροι με την άσπρη ποδιά δεμένη στη μέση, την γαράφα του τσίπουρου στη μασχάλη και την πετσέτα περασμένη στον ώμο. Πηγαινοερχόταν ανάμεσα στα τραπέζια, έψηνε, σέρβιρε, γέμιζε τα ποτήρια και ταυτόχρονα είχε μια κουβέντα για τον καθένα.

Ήταν ετοιμόλογος, επικοινωνιακός, διπλωμάτης και, πάνω απ’ όλα, άνθρωπος με πολύ χιούμορ. Ήξερε να κάνει τον πελάτη να αισθάνεται δικός του άνθρωπος. Να τον πειράξει, να γελάσει μαζί του, να του πει μια κουβέντα που θα του έφτιαχνε τη διάθεση. Και ίσως αυτή να ήταν η μεγαλύτερη επιτυχία του: οι άνθρωποι δεν πήγαιναν μόνο για το φαγητό ή το ποτό. Πήγαιναν και για τον ίδιο τον Καστρακίδα.

Εκείνα τα χρόνια το χωριό είχε έναν διαφορετικό ρυθμό. Οι Κυριακές του καλοκαιριού είχαν τη δική τους τελετουργία. Η περίφημη βόλτα στη Δημοσιά έφερνε κόσμο στους δρόμους και στα μαγαζιά. Παρέες ολόκληρες περνούσαν από την «ΑΓΟΡΑ» και, λίγο λίγο, τα τραπεζάκια γέμιζαν.

Ο καφές, το αναψυκτικό, η μπύρα, το κρασί, το τσίπουρο και τα ποτά έμπαιναν στα τραπέζια. Από την ψησταριά έβγαινε η μυρωδιά από τα σουβλάκια, τα λουκάνικα και τα κοτόπουλα, που σερβίρονταν τότε απλά, πάνω στη λαδόκολλα. Η γυναίκα του Καστρακίδα ετοίμαζε τους μαγειρευτούς μεζέδες για το τσίπουρο και τις σαλάτες της εποχής.

Δεν χρειάζονταν πολλά.

Ένα πιάτο μεζέδες, ένα ποτήρι τσίπουρο και μια καλή παρέα ήταν αρκετά για να γίνει η μέρα γιορτή.

Και μετά ερχόταν η μουσική.

Ήταν τα χρόνια που το τζουκ μποξ είχε τη δική του θέση στην καθημερινότητα των καφενείων. Ένα κέρμα, μερικά πατήματα στα πλήκτρα – J-9, K-4 ή κάποιον άλλον συνδυασμό – και η μουσική ξεκινούσε.

Και τότε, μέσα από το μικρό μηχάνημα, έβγαιναν οι φωνές μιας ολόκληρης εποχής.

Ο Άκης Πάνου, ο Βασίλης Τσιτσάνης, ο Καλδάρας. Ο Στέλιος Καζαντζίδης, η Ρίτα Σακελλαρίου, ο Δημήτρης Μητροπάνος και τόσοι άλλοι. Τραγούδια που σήμερα τα ακούμε και μαζί με τη μελωδία επιστρέφουν πρόσωπα και εικόνες.

Γιατί τότε τα τραγούδια δεν ήταν απλώς τραγούδια.

Ήταν αναμνήσεις που γεννιόνταν εκείνη την ώρα.

Τα ποτήρια γέμιζαν, οι κουβέντες δυνάμωναν και το κέφι ανέβαινε. Τα «μερακλώματα» έδιναν και έπαιρναν. Κάποιος σηκωνόταν από την καρέκλα, άνοιγε χώρο και ξεκινούσε τη ζεϊμπεκιά του. Οι υπόλοιποι παρακολουθούσαν σιωπηλοί, με εκείνο το βλέμμα που μόνο οι άνθρωποι του παλιού λαϊκού γλεντιού ήξεραν να έχουν.

Και ύστερα ερχόταν άλλη ζεϊμπεκιά. Και άλλη.

Γιατί έτσι ήταν εκείνη η εποχή. Είχε πάθος, είχε μεράκι, είχε ένταση. Και κάποιες φορές η ένταση ξεπερνούσε τα όρια.

Δεν έλειπαν οι παρεξηγήσεις. Μια κουβέντα, ένα πείραγμα, μια ματιά, ένα ποτήρι παραπάνω μπορούσαν να ανάψουν τα αίματα. Κι όταν άναβαν, τα πράγματα δεν ήταν πάντα ήρεμα. Τραπέζια αναποδογύριζαν, ποτήρια και μπουκάλια έσπαγαν, ενώ κάποιες φορές την πλήρωναν ακόμη και οι τζαμαρίες του μαγαζιού.

Ήταν κι αυτά μέσα στη ζωή του καφενείου.

Γιατί η «ΑΓΟΡΑ» δεν ήταν ένα αποστειρωμένο μέρος. Ήταν ένας ζωντανός χώρος. Εκεί γελούσαν, τραγουδούσαν, ερωτεύονταν, συζητούσαν, διαφωνούσαν, συμφιλιώνονταν. Εκεί μεταφέρονταν τα νέα του χωριού, εκεί σχολιάζονταν τα γεγονότα, εκεί έκλειναν παρέες και εκεί περνούσαν οι ώρες χωρίς κανείς να κοιτάζει το ρολόι.

Εκεί χτυπούσε ο παλμός του χωριού.

Και πέρασαν χρόνια.

Τα παιδιά μεγάλωσαν. Οι νέοι έγιναν οικογενειάρχες. Άλλοι έφυγαν για την Αθήνα και τις πόλεις, αναζητώντας δουλειά και μια διαφορετική ζωή. Άλλοι έμειναν. Οι εποχές άλλαξαν. Τα μαγαζιά άλλαξαν. Οι συνήθειες άλλαξαν.

Κάποια στιγμή, τα βαθιά γεράματα δεν επέτρεπαν πλέον στον Σωτήρη Βότσιο να συνεχίσει. Η «ΑΓΟΡΑ» έκλεισε.

Κι όταν έκλεισε η πόρτα της για τελευταία φορά, δεν έκλεισε απλώς ένα καφενείο.

Έκλεισε ένα μικρό κεφάλαιο της ζωής του χωριού.

Αργότερα ο χώρος νοικιάστηκε και εκεί στεγάστηκε φαρμακείο. Ώσπου ήρθε και η ώρα του ίδιου του κτιρίου. Γκρεμίστηκε για να δώσει τη θέση του σε μια καινούργια κατοικία.

Οι τοίχοι χάθηκαν. Τα τραπέζια χάθηκαν. Το τζουκ μποξ σώπασε. Η μυρωδιά από τα ψητά έπαψε να βγαίνει στον δρόμο. Η φωνή του Καστρακίδα δεν ακούγεται πια.

Μα δεν χάθηκαν όλα.

Έμειναν οι φωτογραφίες. Έμειναν οι αφηγήσεις των παλιότερων. Έμειναν τα ονόματα, οι μορφές και τα τραγούδια. Έμεινε εκείνο το παράξενο συναίσθημα που μας πιάνει όταν θυμόμαστε έναν τόπο που δεν υπάρχει πια, αλλά μέσα μας εξακολουθεί να υπάρχει ολόκληρος.

Ίσως τελικά αυτό να είναι η μνήμη.

Να κρατάει ζωντανά όσα ο χρόνος δεν μπόρεσε να κρατήσει.

Κι έτσι, κάθε φορά που μια παλιά φωτογραφία έρχεται στα χέρια μας, κάθε φορά που κάποιος συγχωριανός θυμάται μια ιστορία, η «ΑΓΟΡΑ» ξανανοίγει για λίγο. Ο Καστρακίδας ξαναδένει την άσπρη ποδιά στη μέση, παίρνει την πετσέτα στον ώμο, η γαράφα του τσίπουρου βρίσκεται πάλι στη μασχάλη του και το πρώτο ποτήρι γεμίζει.

Κάπου ακούγεται ένα τζουκ μποξ.

Ένα παλιό τραγούδι αρχίζει.

Κάποιος σηκώνεται για ζεϊμπεκιά.

Και για μια στιγμή, μόνο για μια στιγμή, το παλιό Βαλτινό ξαναγίνεται όπως ήταν τότε.

Γιατί τα χρόνια μπορούν να γκρεμίσουν σπίτια, να σβήσουν πινακίδες και να αλλάξουν τους δρόμους. Δεν μπορούν όμως να γκρεμίσουν εκείνα τα μέρη που έχουν χτιστεί μέσα στην καρδιά μας.

Και η «ΑΓΟΡΑ» του Καστρακίδα είναι ένα από αυτά.

ΥΠΟ ΦΥΓΗΝ

 

Φρίκη. Τα είδα να τραβολογούν τις ρίζες τους από το χώμα και να το βάζουν στα πόδια με σπουδή. «Πού πάτε, ω δέντρα μου ανεμοδαρμένα; Πού πάτε εξαντλημένα και τρομαγμένα;»

«Μακριά, μακριά θα φύγουμε και θα χαθούμε. Δεν μας σηκώνει άλλο εδώ ο καιρός, δεν μας σηκώνει ο τόπος και η εποχή.»

 

Του Ηλία Κεφάλα

Μια βραδιά γεμάτη μουσική, χορό και κέφι στο Βαλτινό

 

Με τη συμμετοχή πλήθους κόσμου και μέσα σε μια ιδιαίτερα ζεστή και κεφάτη ατμόσφαιρα πραγματοποιήθηκαν την Παρασκευή 7 Αυγούστου 2026, στο γήπεδο Βαλτινού, οι μουσικοχορευτικές εκδηλώσεις που διοργάνωσε ο Αθλητικός Όμιλος Βαλτινού.

Από νωρίς το βράδυ, το γήπεδο άρχισε να γεμίζει. Παρέες φίλων και οικογενειών έφταναν στον χώρο, ενώ τα τραπέζια γέμιζαν σταδιακά και οι πρώτες συζητήσεις έδιναν τον τόνο μιας βραδιάς που προμηνυόταν ξεχωριστή. Μικροί και μεγάλοι πήραν τη θέση τους, έτοιμοι να απολαύσουν μια καλοκαιρινή νύχτα μακριά από την καθημερινότητα.

Όσο περνούσε η ώρα, η μουσική δυνάμωνε και το κέφι ανέβαινε. Οι πρώτες παρέες σηκώθηκαν για χορό και σύντομα η πίστα γέμισε από κόσμο. Παραδοσιακοί και λαϊκοί ρυθμοί διαδέχονταν ο ένας τον άλλον, με τους παρευρισκόμενους να συμμετέχουν με ενθουσιασμό, τραγουδώντας και χορεύοντας μέχρι αργά.

Χαμόγελα, πειράγματα, χειροκροτήματα και αυθόρμητες στιγμές χαράς συνέθεταν το σκηνικό. Άνθρωποι κάθε ηλικίας έγιναν μια μεγάλη παρέα, με τους μεγαλύτερους να θυμούνται παλιότερα γλέντια και τους νεότερους να δίνουν τον δικό τους ξεχωριστό τόνο στη βραδιά. Τα παιδιά έτρεχαν και έπαιζαν γύρω από τους μεγάλους, ενώ οι παρέες απολάμβαναν τη μουσική, το φαγητό και το ποτό, σε ένα κλίμα πραγματικής καλοκαιρινής ξεγνοιασιάς.

Το γήπεδο, για μια νύχτα, μεταμορφώθηκε σε έναν μεγάλο χώρο γιορτής. Οι αθλητικές δραστηριότητες έδωσαν τη θέση τους στη μουσική και στον χορό και ο χώρος πλημμύρισε από ήχους, φωνές και χαρούμενες παρουσίες. Ήταν από εκείνες τις βραδιές που δεν χρειάζονται πολλά: καλή μουσική, καλή παρέα και διάθεση για διασκέδαση.

Η Παρασκευή της 7ης Αυγούστου θα μείνει ως μια όμορφη καλοκαιρινή ανάμνηση για όσους βρέθηκαν στο γήπεδο Βαλτινού. Μια βραδιά με μουσική, χορό, γέλιο και αυθόρμητο κέφι, όπου οι άνθρωποι άφησαν για λίγο στην άκρη τις έγνοιες και διασκέδασαν όλοι μαζί.

Και όταν η νύχτα προχωρούσε προς το ξημέρωμα, το κέφι παρέμενε αμείωτο, επιβεβαιώνοντας για ακόμη μία φορά πως στο Βαλτινό οι όμορφες καλοκαιρινές βραδιές έχουν πάντα τη δική τους ξεχωριστή θέση.

 

Το πρώτο λεωφορείο που ένωσε το Βαλτινό με τα Τρίκαλα

 

Η ιστορία της συγκοινωνίας του Βαλτινού αποτελεί ένα μικρό αλλά πολύ σημαντικό κεφάλαιο της νεότερης ιστορίας του χωριού. Σήμερα η απόσταση των μόλις 13 χιλιομέτρων από τα Τρίκαλα διανύεται σε λίγα λεπτά, όμως για τους παλαιότερους κατοίκους η μετάβαση στην πόλη ήταν κάποτε μια πραγματική δοκιμασία. Οι μετακινήσεις γίνονταν με τα πόδια, με ζώα ή με κάρα, ενώ οι δυσκολίες ήταν ακόμη μεγαλύτερες κατά τους χειμερινούς μήνες.

Η πρώτη οργανωμένη αυτοκινητιστική συγκοινωνία ξεκίνησε το 1947, σηματοδοτώντας μια νέα εποχή για το Βαλτινό και τα γύρω χωριά. Ένα μικρό ιδιωτικό λεωφορείο άγονης γραμμής, χωρητικότητας μόλις 12 επιβατών, ιδιοκτησίας του Ευάγγελου Μπαρούτα από το Δενδροχώρι, ανέλαβε να εξυπηρετεί τους κατοίκους της περιοχής. Το δρομολόγιο συνέδεε τα Τρίκαλα – Βαλτινό – Δενδροχώρι – Γοργογύρι, ενώ το εισιτήριο κόστιζε μόλις 1,5 δραχμή, ποσό που για την εποχή θεωρούνταν προσιτό και έδινε τη δυνατότητα σε περισσότερους ανθρώπους να ταξιδεύουν.

Οδηγοί του λεωφορείου ήταν ο Δημήτρης Μπαρούτας, γιος του ιδιοκτήτη, και ο Βασίλης Ν. Γάκης, ενώ καθήκοντα εισπράκτορα εκτελούσε ο Λάμπρος Κουφοχρήστος από το Βαλτινό. Στη φωτογραφία διακρίνεται ο Δημήτρης Μπαρούτας, ο οποίος από πολύ νεαρή ηλικία βρέθηκε πίσω από το τιμόνι, υπηρετώντας με υπευθυνότητα και συνέπεια μια γραμμή που αποτέλεσε πραγματική ανάσα για τους κατοίκους της περιοχής.

Το λεωφορείο αυτό εξυπηρέτησε το κοινό μέχρι το 1953, οπότε η συγκοινωνιακή γραμμή πέρασε πλέον στην αρμοδιότητα του ΚΤΕΛ, ανοίγοντας τον δρόμο για πιο οργανωμένες και τακτικές μετακινήσεις.

Η εξέλιξη της συγκοινωνίας συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια. Το 1963 το Αστικό ΚΤΕΛ Τρικάλων δρομολόγησε τη γραμμή Τρίκαλα – Παραπόταμος, ενώ στις 22 Δεκεμβρίου 1968 η αστική συγκοινωνία επεκτάθηκε ακόμη περισσότερο, φθάνοντας μέχρι το Βαλτινό. Η επέκταση αυτή αποτέλεσε σημαντικό σταθμό για την καθημερινότητα των κατοίκων, διευκολύνοντας την πρόσβαση στην εργασία, στην εκπαίδευση, στις δημόσιες υπηρεσίες και στην εμπορική ζωή της πόλης.

Η φωτογραφία αυτή, η οποία αποτυπώνει ένα παλιό λεωφορείο, αποτελεί ένα πολύτιμο ιστορικό τεκμήριο μιας εποχής όπου κάθε δρομολόγιο έφερνε τους ανθρώπους πιο κοντά, μείωνε την απομόνωση των ορεινών και ημιορεινών χωριών και συνέβαλλε καθοριστικά στην κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη του Βαλτινού. Είναι μια εικόνα που ξυπνά αναμνήσεις στους παλαιότερους και υπενθυμίζει στους νεότερους πόσο σημαντική υπήρξε η πρώτη αυτή συγκοινωνιακή σύνδεση για την πρόοδο του τόπου.

Μια καλοκαιρινή βραδιά γεμάτη μουσική, χορό και χαμόγελα στο Βαλτινό

 

Μια ξεχωριστή καλοκαιρινή γιορτή ετοιμάζει ο Αθλητικός Όμιλος Βαλτινού την Παρασκευή 7 Αυγούστου 2026, προσκαλώντας μικρούς και μεγάλους να ζήσουν στιγμές διασκέδασης, κεφιού και ξεγνοιασιάς σε δύο όμορφες εκδηλώσεις που υπόσχονται να γεμίσουν το χωριό με ζωντάνια.

Η γιορτή θα ξεκινήσει στις 19:30, στην Κεντρική Πλατεία Βαλτινού, όπου θα πραγματοποιηθεί ένα μοναδικό παιδικό πάρτι αφιερωμένο στους μικρούς φίλους. Οι διοργανωτές έχουν ετοιμάσει ένα πλούσιο πρόγραμμα με ανιματέρ, ξυλοπόδαρους, αγαπημένες μασκότ, διαδραστικά παιχνίδια και πολλές ακόμη ευχάριστες εκπλήξεις. Το γέλιο, η δημιουργική απασχόληση και η παιδική φαντασία θα έχουν την τιμητική τους, προσφέροντας στα παιδιά μια αξέχαστη εμπειρία και στους γονείς την ευκαιρία να απολαύσουν όμορφες οικογενειακές στιγμές.

Η διασκέδαση θα συνεχιστεί το βράδυ στο γήπεδο Βαλτινού, όπου στις 21:30 θα αρχίσει η μεγάλη μουσικοχορευτική βραδιά του Αθλητικού Ομίλου Βαλτινού. Σε ένα γιορτινό καλοκαιρινό περιβάλλον, οι παρευρισκόμενοι θα έχουν την ευκαιρία να διασκεδάσουν με μουσική, χορό και καλή παρέα, σε μια εκδήλωση που φιλοδοξεί να αποτελέσει σημείο συνάντησης για κατοίκους και επισκέπτες της περιοχής.

Η είσοδος για τη μουσικοχορευτική βραδιά έχει οριστεί στα 5 ευρώ, με τα έσοδα να ενισχύουν τις δράσεις και το έργο του Αθλητικού Ομίλου Βαλτινού, ο οποίος διαχρονικά συμβάλλει ενεργά στην αθλητική και κοινωνική ζωή του χωριού.

Οι καλοκαιρινές εκδηλώσεις αποτελούν πάντα μια όμορφη αφορμή για συνάντηση, επικοινωνία και ανανέωση των δεσμών της τοπικής κοινωνίας. Με κέφι, μουσική και παιδικά χαμόγελα, το Βαλτινό ετοιμάζεται να υποδεχθεί μια βραδιά που αναμένεται να μείνει αξέχαστη σε όλους.

Ο Αθλητικός Όμιλος Βαλτινού καλεί όλους να δώσουν το «παρών» και να συμμετάσχουν σε αυτή τη μεγάλη καλοκαιρινή γιορτή, που συνδυάζει τη χαρά των παιδιών με τη διασκέδαση των ενηλίκων, χαρίζοντας όμορφες στιγμές σε ολόκληρη την τοπική κοινωνία.

Μια φωτογραφία πριν γίνει ανάμνηση

 

Υπάρχουν φωτογραφίες που δεν αποτυπώνουν απλώς πρόσωπα, φυλακίζουν μια ολόκληρη εποχή. Μια στιγμή που, όταν τραβήχτηκε, έμοιαζε συνηθισμένη, όμως με το πέρασμα των χρόνων απέκτησε τη δύναμη της ιστορίας.

Στην ασπρόμαυρη αυτή εικόνα, στις αρχές της δεκαετίας του 1970, πέντε νέοι στρατιώτες στέκονται στο βρεγμένο προαύλιο του στρατοπέδου. Τα κεφάλια τους είναι κουρεμένα γουλί, οι φόρμες εκστρατείας ίδιες για όλους, τα άρβυλα βαριά από τη βροχή και τη λάσπη. Η στρατιωτική ζωή δεν άφηνε περιθώρια για ατομικές διακρίσεις, πρώτα έπρεπε να μάθουν να γίνονται μέρος ενός συνόλου.

Ανάμεσά τους βρίσκονται και δύο Βαλτινιώτες. Ο ημικαθιστός στο κέντρο είναι ο Κωνσταντίνος Σταμούλης, ενώ πίσω του, με το χέρι να ακουμπά φιλικά στην πλάτη του, στέκεται ο Δημήτρης Γουλόπουλος. Μια αυθόρμητη χειρονομία συντροφικότητας, σχεδόν ανεπαίσθητη, που όμως φανερώνει πως μέσα στη σκληρή καθημερινότητα του στρατού γεννιούνταν δεσμοί αλληλεγγύης και αδελφοσύνης. Εκεί όπου η πειθαρχία απαιτούσε ομοιομορφία, η ανθρώπινη παρουσία έβρισκε πάντα έναν τρόπο να εκφραστεί.

Το στρατόπεδο είναι νοτισμένο από τη βροχή. Οι αντανακλάσεις των αρβυλών πάνω στην υγρή άσφαλτο μοιάζουν σαν να διπλασιάζουν την εικόνα τους, σαν να καταγράφουν όχι μόνο τα σώματα, αλλά και τα πρώτα βήματα μιας πορείας προς την ωριμότητα. Γιατί ο στρατός εκείνης της εποχής δεν ήταν μόνο εκπαίδευση στα όπλα. Ήταν μια δοκιμασία χαρακτήρα, μια άσκηση υπομονής, πειθαρχίας και αντοχής. Μέσα από το καθημερινό πρόγραμμα, τις αναφορές, τις ασκήσεις και τις σκοπιές, οι νεαροί αυτοί άνδρες άφηναν πίσω τους την ανεμελιά της νιότης και μάθαιναν να αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες της ζωής.

Σήμερα, περισσότερο από μισό αιώνα αργότερα, η φωτογραφία αυτή δεν μιλά μόνο για πέντε φαντάρους. Μιλά για μια γενιά που υπηρέτησε τη θητεία της σε διαφορετικές εποχές και συνθήκες, κουβαλώντας όνειρα, αγωνίες και ελπίδες για το αύριο. Τα πρόσωπά τους διατηρούν ακόμη τη σοβαρότητα της στιγμής, χωρίς να γνωρίζουν τι θα τους επιφυλάξει η ζωή. Κι όμως, ο χρόνος δικαίωσε εκείνο το στιγμιαίο πάτημα του φωτογράφου.

Γιατί τελικά οι παλιές φωτογραφίες δεν διασώζουν μόνο τις μορφές των ανθρώπων. Διασώζουν τις σιωπές τους, τις φιλίες τους, τις δοκιμασίες τους και εκείνη τη νεανική ηλικία που πέρασε τόσο γρήγορα, αλλά εξακολουθεί να ζει μέσα σε μια ασπρόμαυρη εικόνα, όπου η βροχή, τα άρβυλα και ένα χέρι στον ώμο αφηγούνται πολύ περισσότερα απ' όσα μπορούν να πουν οι λέξεις.