Ο μύθος του θησαυρού του Αλή πασά

 Του Δημήτρη Τσιγάρα

Ο Αλή πασάς των Ιωαννίνων είχε συγκεντρώσει αμύθητα πλούτη. Ένα μέρος τους βρισκόταν στο Τεπελένι, τόπο καταγωγής και οικογενειακής του δύναμης. Ένας άλλος, όμως, θησαυρός βρισκόταν στα Γιάννενα, μέσα στο κάστρο, πίσω από τις βαριές πόρτες των σεραγιών του.

Και όσο ο Αλή πασάς μεγάλωνε σε δύναμη, τόσο μεγάλωνε και ο πλούτος του.

Όταν όμως ο Σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ αποφάσισε να συντρίψει τον ισχυρό πασά της Ηπείρου, άρχισε μια πολιορκία που κράτησε σχεδόν δύο χρόνια. Τα Γιάννενα έγιναν μια κλειστή πολιτεία, όπου η πείνα, ο φόβος και η προδοσία περπατούσαν στους δρόμους πλάι στους ανθρώπους.

Ο χρυσός άρχισε τότε να λιώνει μέσα στη φωτιά του πολέμου.

Νομίσματα, ασήμι και άλλα πολύτιμα αντικείμενα χρησιμοποιούνταν για τη διατροφή και τη μισθοδοσία των στρατιωτών του Αλή πασά και των γιων του, Μουχτάρ, Βελή και Σαλήχ. Ο θησαυρός λιγόστευε μέρα με τη μέρα.

Υπήρχαν όμως πράγματα που δεν μπορούσαν εύκολα να γίνουν ψωμί ούτε να πληρώσουν έναν στρατιώτη.

Πολύτιμοι λίθοι, μαργαριτάρια, κοσμήματα και τζοβαϊρικά έμεναν κλεισμένα στα σεντούκια. Ήταν δύσκολο να πουληθούν μέσα στην πολιορκημένη πόλη και ακόμη δυσκολότερο να μεταφερθούν σε ασφαλή τόπο.

Κάποια στιγμή ο Αλή πασάς πληροφορήθηκε πως η προδοσία είχε φωλιάσει ακόμη και μέσα στον στενό κύκλο του.

Έφυγε τότε για το νησί της λίμνης, όπου έμεινε για πέντε ή έξι ημέρες, προκειμένου να τακτοποιήσει κάποιες τελευταίες υποθέσεις του.

Στο κάστρο έμειναν η Κυρά Βασιλική και ο Θανάσης Βάγιας.

Ο Βάγιας δεν ήταν ένας απλός άνθρωπος της αυλής. Ήταν το δεξί χέρι του Αλή πασά, ένας από εκείνους που γνώριζαν τα μυστικά του, τις κρυψώνες του και τους ανθρώπους που εμπιστευόταν. Και δίπλα του στεκόταν η Κυρά Βασιλική, γυναίκα με ξεχωριστή θέση στην αυλή, που είχε μοιραστεί μαζί του χρόνια δύναμης αλλά και τις τελευταίες ημέρες της μεγάλης πτώσης.

Οι δυο τους ήξεραν πως ο χρόνος είχε τελειώσει.

Και τότε άρχισε η μεγάλη φυγή του θησαυρού.

Ο Βάγιας συγκέντρωσε ό,τι πολύτιμο μπορούσε να μεταφερθεί.

«Το μάλαμα, το ασήμι, τα τζοβαϊρικά, μαργαριτάρια και λοιπά αξιόλογα πράματα», όπως σώθηκε στη λαϊκή μνήμη, έγιναν εκατόν είκοσι φορτώματα.

Εκατόν είκοσι φορτώματα!

Κι όταν έπεσε η νύχτα, το καραβάνι ξεκίνησε.

Άλογα, μουλάρια και άνθρωποι φορτωμένοι με τον πλούτο μιας ολόκληρης εποχής πήραν τον δρόμο μέσα στο σκοτάδι. Δεν υπήρχαν φανάρια. Μόνο η σιωπή της νύχτας, το βαρύ περπάτημα των ζώων και κάπου μακριά το νερό της λίμνης.

Ο προορισμός τους ήταν ένας τόπος που έμελλε να δώσει το όνομά του σε έναν από τους μεγαλύτερους θρύλους της Θεσσαλίας: η Βασιλική των Τρικάλων.

Εκεί, σύμφωνα με τον μύθο, θα κρυβόταν ο θησαυρός σε ασφαλές μέρος, μέχρι να περάσει η θύελλα.

Όμως εκείνη τη νύχτα άρχισε να χάνεται η αλήθεια.

Γιατί κανείς δεν γνωρίζει τι ακριβώς συνέβη στο καραβάνι.

Άλλοι λένε πως τα φορτώματα έφτασαν στη Βασιλική και ο θησαυρός κρύφτηκε σε κάποιο μυστικό σημείο, κάτω από τη γη, σε σπηλιά, σε υπόγειο ή σε τόπο που μόνο λίγοι γνώριζαν.

Άλλοι λένε πως, στην πορεία, κάποιοι από εκείνους που μετέφεραν τον θησαυρό αποφάσισαν να τον κρατήσουν για τον εαυτό τους. Οι ψίθυροι έγιναν συνεννοήσεις, οι συνεννοήσεις έγιναν απειλές και οι απειλές έγιναν σφαγή.

Το καραβάνι διαλύθηκε μέσα στη νύχτα.

Άνθρωποι χάθηκαν. Κάποιοι σκοτώθηκαν. Κάποιοι, ίσως, επέζησαν.

Και οι λίγοι που γνώριζαν την αλήθεια έκρυψαν τον θησαυρό σε τόπο άγνωστο, περιμένοντας μια ημέρα που δεν ήρθε ποτέ.

Υπάρχει όμως και μια πιο σκοτεινή εκδοχή.

Λέγεται πως ο ίδιος ο Βάγιας, γνωρίζοντας ότι ο θησαυρός δεν έπρεπε να πέσει στα χέρια των ανθρώπων του Σουλτάνου, είχε προνοήσει να εξαφανίσει τους μεταφορείς. Έστειλε δικούς του ανθρώπους, οι οποίοι, σε κάποιο άγνωστο σημείο της διαδρομής, εξόντωσαν εκείνους που γνώριζαν το μυστικό και οδήγησαν τα φορτώματα σε έναν τόπο που είχαν προετοιμάσει από πριν.

Και ύστερα... σιωπή.

Μόνο η νύχτα ξέρει τι έγινε εκείνο το βράδυ.

Την ίδια ώρα, στα Γιάννενα, η μοίρα του Αλή πασά είχε ήδη κριθεί.

Ο Ρουσίτ πασάς έστειλε δύο βεζίρηδες στο νησί και ο γέρος πασάς δολοφονήθηκε.

Ύστερα ο Ρουσίτ στράφηκε προς το κάστρο.

Ήθελε τον Βάγια. Ήθελε την Κυρά Βασιλική. Και πάνω απ’ όλα ήθελε τον θησαυρό.

Όταν όμως έφτασε, ήταν αργά. Τα φορτώματα είχαν φύγει.

Ούτε χρυσός ούτε ασήμι ούτε μαργαριτάρια βρέθηκαν.

Το σεράι λεηλατήθηκε. Τα έπιπλα πουλήθηκαν. Τα υπάρχοντα του Αλή πασά σκορπίστηκαν σαν τα φύλλα ενός δέντρου που το χτύπησε ξαφνικά ο άνεμος.

Μόνο ο μεγάλος θησαυρός παρέμενε άφαντος.

Και τότε άρχισαν οι υποψίες.

Τα μάτια στράφηκαν προς τον Χουρσίτ πασά, τον αρχιστράτηγο της πολιορκίας και πορθητή των Ιωαννίνων. Ψίθυροι έλεγαν πως είχε οικειοποιηθεί μέρος ή και ολόκληρο τον θησαυρό του Αλή πασά.

Η φήμη έφτασε μέχρι τον Σουλτάνο.

Και ο θησαυρός, που κάποτε ήταν σύμβολο της δύναμης του Αλή, έγινε τώρα η σκιά που ακολουθούσε τον νικητή.

Το 1823, στη Λάρισα, ο Χουρσίτ πασάς έδωσε τέλος στη ζωή του.

Κι έτσι ο θησαυρός απέκτησε ακόμη ένα μυστήριο.

Ο Αλή πασάς νεκρός. Ο Χουρσίτ πασάς νεκρός. Και ο θησαυρός άφαντος.

Μα δεν τελείωσε εκεί η ιστορία.

Η Κυρά Βασιλική και ο Θανάσης Βάγιας συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν αιχμάλωτοι στην πρωτεύουσα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Εκεί ανακρίθηκαν επίμονα.

Οι Τούρκοι πίστευαν πως ο Βάγιας γνώριζε τις κρυψώνες του Αλή πασά.

Και ήξεραν πως η Κυρά Βασιλική γνώριζε πολλά από τα μυστικά του.

Τους ρωτούσαν ξανά και ξανά:

Πού είναι ο θησαυρός; Πού έκρυψε ο Αλή πασάς τον χρυσό του; Πού βρίσκονται τα μαργαριτάρια; Πού είναι τα τζοβαϊρικά;

Ο Βάγιας σώπαινε. Η Βασιλική σώπαινε.

Και ίσως αυτή η σιωπή να ήταν το τελευταίο μεγάλο μυστικό της αυλής του Αλή πασά.

Γιατί, σύμφωνα με τον θρύλο, ο Βάγιας και η Βασιλική γνώριζαν πως ο θησαυρός είχε φύγει από τα Γιάννενα.

Και πως κάπου, σε έναν δρόμο που περνούσε από βουνά, ποτάμια και σκοτεινά περάσματα, είχε χαθεί το ίχνος του.

Ίσως στη Βασιλική.

Ίσως κάπου ανάμεσα στα Γιάννενα και τα Τρίκαλα.

Ίσως κάτω από μια πέτρα που κανείς σήμερα δεν ξεχωρίζει από τις άλλες.

Ίσως σε μια παλιά υπόγεια κρύπτη.

Ίσως ακόμη και κάτω από το χώμα ενός τόπου που οι άνθρωποι πατούν καθημερινά χωρίς να γνωρίζουν τι κρύβει.

Κι έτσι ο θησαυρός του Αλή πασά δεν βρέθηκε ποτέ.

Μπορεί να τον πήραν οι άνθρωποι. Μπορεί να τον πήρε η γη. Μπορεί να τον πήρε μαζί του κάποιος από εκείνους που γνώριζαν την αλήθεια. Ή μπορεί να βρίσκεται ακόμη εκεί, σιωπηλός και ανέγγιχτος, περιμένοντας έναν άνθρωπο που θα βρεθεί μπροστά του χωρίς να τον αναζητά.

Γιατί αυτό λένε οι παλιοί για τους μεγάλους θησαυρούς:

Δεν τους βρίσκει εκείνος που τους ψάχνει.
Τους βρίσκει εκείνος στον οποίο αποφασίζει η γη να αποκαλύψει το μυστικό της.

Και ίσως, κάπου στη Βασιλική των Τρικάλων, η γη να κρατά ακόμη βαθιά μέσα της το μυστικό ενός καραβανιού που πέρασε κάποτε μέσα στη νύχτα.

Ένα καραβάνι εκατόν είκοσι φορτωμάτων.

Με χρυσάφι, ασήμι, μαργαριτάρια και πολύτιμους λίθους.

Και με μια ιστορία που κανείς δεν κατάφερε να θάψει.

Γιατί ο θησαυρός μπορεί να χάθηκε.

Ο μύθος του όμως έμεινε.

Ο Τρύφωνας και ο σκύλος της πλατείας

 

Σ’ αυτή τη φωτογραφία, στην πλατεία του Βαλτινού, στέκει ο Τρύφωνας Σταυρέκας. Ντυμένος απλά, με το σακάκι του και το πλεκτό γιλέκο, με τα γυαλιά στα μάτια και ένα χαμόγελο που μοιάζει να συνομιλεί με τον φωτογράφο. Δίπλα του, ο σκύλος του, παιχνιδιάρης και ζωηρός, σαν να μην ξέρει τίποτε από τα βάσανα που κουβαλούσε ο άνθρωπός του. Και ίσως αυτό ακριβώς να είναι το πιο όμορφο της εικόνας: ένας άνθρωπος που γνώρισε τις σκληρότερες πλευρές της ζωής, να αφήνεται για λίγο σε ένα απλό παιχνίδι.

Ο Τρύφωνας γεννήθηκε το 1926 στο Βαλτινό, μέσα σε μια αγροτική οικογένεια. Μεγάλωσε στα χρόνια που η Ελλάδα γνώρισε πολέμους, κατοχή, εμφύλιες συγκρούσεις και πολιτικές διώξεις. Από τα νεανικά του χρόνια ασπάστηκε τις αριστερές ιδέες και, μαζί με τον πατέρα του, Γεώργιο, βγήκε στο αντάρτικο, ακολουθώντας τον Άρη Βελουχιώτη. Ήταν μια επιλογή ζωής που είχε βαρύ τίμημα. Για τις ιδέες και τη δράση του γνώρισε εξορίες στα ξερονήσια και φυλακίσεις.

Κι όμως, όταν κοιτάζει κανείς τη φωτογραφία, δεν βλέπει έναν άνθρωπο λυγισμένο από τις δοκιμασίες. Βλέπει έναν άνθρωπο όρθιο.

Ίσως γιατί ο Τρύφωνας είχε εκείνο το σπάνιο χάρισμα να αντιμετωπίζει τη ζωή με πνεύμα και χιούμορ. Ήταν άνθρωπος με ανήσυχο μυαλό, με γνώσεις πάνω σε πολλά θέματα, με διάθεση να συζητά, να σχολιάζει, να αστειεύεται. Οι άνθρωποι του χωριού τον θυμούνται όχι μόνο για όσα έζησε, αλλά και για όσα έλεγε, για την οξυδέρκειά του, την ιδιαίτερη προσωπικότητά του και τον τρόπο με τον οποίο συμμετείχε στα κοινά.

Γιατί ο Τρύφωνας δεν έμεινε ένας άνθρωπος που απλώς έζησε την ιστορία. Ήθελε να συμμετέχει σ’ αυτήν. Είχε τη δική του αντίληψη για την κοινωνία και για την προκοπή του τόπου του. Αγωνίστηκε, με τον τρόπο που εκείνος πίστευε, για ένα καλύτερο αύριο και άφησε το δικό του αποτύπωμα στη ζωή του Βαλτινού.

Ύστερα ήρθε η οικογένεια. Παντρεύτηκε τη Φωτεινή, το γένος Γεωργίου Σταμούλη, και μαζί δημιούργησαν το δικό τους σπίτι, αποκτώντας δύο κόρες, την Κατερίνα και τη Γεωργία. Μέσα στην οικογενειακή ζωή, πίσω από τις μεγάλες περιπέτειες της νεότητάς του, υπήρχε πλέον η καθημερινότητα: το σπίτι, οι άνθρωποι, το χωριό, οι κουβέντες, οι γνωριμίες, οι μικρές χαρές.

Και κάπου ανάμεσα σ’ όλα αυτά βρίσκεται και η στιγμή της φωτογραφίας.

Ο Τρύφωνας στην πλατεία. Ο σκύλος δίπλα του. Ένα παιχνίδι χωρίς ιδιαίτερη σημασία - κι όμως, σήμερα, ύστερα από τόσα χρόνια, μοιάζει πολύτιμο. Γιατί η ιστορία ενός ανθρώπου δεν αποτελείται μόνο από τις μεγάλες πράξεις και τις δύσκολες ημέρες. Αποτελείται και από τέτοιες μικρές, αθόρυβες στιγμές, όπου ο άνθρωπος ξαναγίνεται απλώς άνθρωπος.

Ο σκύλος στέκεται δίπλα του σαν πιστός σύντροφος. Ο Τρύφωνας τον κοιτάζει και χαμογελά. Πίσω τους απλώνεται η πλατεία του παλιού Βαλτινού, με τα σπίτια, τους δρόμους και το γνώριμο τοπίο μιας άλλης εποχής. Ίσως τότε κανείς να μην υποψιαζόταν πως αυτή η απλή στιγμή θα γινόταν κάποτε μνήμη.

Ο Τρύφωνας έφυγε το 2016, σε ηλικία ενενήντα ετών. Έφυγε έχοντας διανύσει έναν ολόκληρο αιώνα σχεδόν ζωής, μέσα στον οποίο χωρούσαν τα όνειρα ενός νέου ανθρώπου, ο πόλεμος, οι διώξεις, οι φυλακές και οι εξορίες, αλλά και η οικογένεια, το χωριό, οι φιλίες και οι καθημερινές χαρές.

Σήμερα μένει η φωτογραφία.

Και μέσα στη σιωπή της, ο Τρύφωνας μοιάζει ακόμη να βρίσκεται εκεί, στην πλατεία του Βαλτινού. Όχι πια ως ο άνθρωπος των αγώνων και των διώξεων, αλλά ως ο άνθρωπος της καθημερινής ζωής. Με το χαμόγελό του, με τον σκύλο του δίπλα του και με το βλέμμα στραμμένο σε μια στιγμή χαράς.

Γιατί στο τέλος, ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο μάθημα της ζωής:
όσα κι αν περάσει ο άνθρωπος, όσο δύσκολος κι αν είναι ο δρόμος του, πάντοτε αξίζει να βρίσκει μια μικρή στιγμή για να χαμογελάσει.

Και ο Τρύφωνας, εκείνη τη στιγμή, χαμογελούσε.

ΜΑΓΝΑΔΙ ΝΕΡΟΥ

 

Λεπτό κι εντελώς αραχνοΰφαντο το επικρεμάμενο πέπλο του νερού. Κυματίζει ξεφτισμένο από τη συστολή του, καθώς είναι στη φύση του η ταπείνωση. Και τώρα πώς θα το πιάσω να το τυλίξω στο λαιμό μου, να δροσίσω τη δίψα του βίου μου, να καλύψω όση μπορώ από τη γυμνότητά μου; Απλώνω το χέρι μου να κόψω ένα κομμάτι του υδάτινου μεταξιού κι εκείνο δεν ακολουθεί την κίνησή μου, παρά μόνο με λούζει με τους αφρούς του και με μυρμηγκιάζει με την αφή του. Όμως ξέρω, σχεδόν το έμαθα μόλις το άγγιξα: όχι, δεν μπορώ να πάρω το διάφανο μαγνάδι για φουλάρι μου, αλλά μόνο το πνεύμα του για δάσκαλο στις μαθητείες μου.

Του Ηλία Κεφάλα

Η βρύση του «Περιστέρη» στο Βαλτινό

 

Οι παλιές βρύσες ήταν μικρές εστίες ζωής. Σημεία όπου ο άνθρωπος συναντούσε τον άνθρωπο, όπου το νερό έσμιγε με την καθημερινότητα και η ανάγκη γινόταν αφορμή για κουβέντα, ξεκούραση και συντροφιά.

Μια τέτοια βρύση ήταν και η παλιά βρύση του «Περιστέρη», στο Βαλτινό, δίπλα από το σπίτι του Στεφ. Περιστέρη. Οι τρεις φωτογραφίες, σαν μια μικρή φωτογραφική τριλογία, κρατούν ζωντανές τρεις διαφορετικές στιγμές της ζωής της.

Τότε τα κοινοτικά αρτεσιανά κατασκευάζονταν εκεί όπου χτυπούσε η καρδιά της γειτονιάς: στα μεγάλα πλατώματα, στα σταυροδρόμια, στα περάσματα. Ήταν μικρά και λιτά κτίσματα, προσαρμοσμένα στις ανάγκες του τόπου και των ανθρώπων του. Δεν είχαν αρχιτεκτονικές αξιώσεις· είχαν όμως μια πολύ μεγαλύτερη αξία: ήταν χρήσιμα. Έδιναν νερό στον άνθρωπο, πότιζαν τα ζώα και έδιναν στην καθημερινότητα μια σταθερή, κοινή αναφορά.

Η πρώτη φωτογραφία μάς γυρίζει πίσω στον χρόνο της γεώτρησης. Το νερό αναβλύζει άφθονο, τόσο που μοιάζει να έχει ανοίξει η γη μια μικρή φλέβα και να τη χαρίζει απλόχερα στους ανθρώπους. Ήταν η εποχή που το αρτεσιανό ήταν ακόμη «σούδα το νερό». Η βρύση δεν είχε ακόμη πάρει την οριστική της μορφή, μα το πολύτιμο αγαθό είχε ήδη βρει τον δρόμο του προς την επιφάνεια.

Στη δεύτερη φωτογραφία, η βρύση έχει πια αποκτήσει τη δική της υπόσταση. Ένα ανεξάρτητο μικρό κτίσμα με την τσιμεντένια δεξαμενή του, προορισμένο να εξυπηρετεί τη γειτονιά. Δίπλα της στέκονται άνθρωποι και παιδιά, ενώ το νερό περιμένει να γεμίσει τις στάμνες, τα δοχεία και τις ανάγκες μιας ολόκληρης εποχής. Και λίγο παραδίπλα, τα ζώα βρίσκουν κι αυτά τον δικό τους χώρο για να ξεδιψάσουν.

Γιατί η βρύση δεν ήταν μόνο για τον άνθρωπο.

Ήταν και για το ζώο, που ερχόταν από τον δρόμο κουρασμένο και διψασμένο. Ήταν για τον γεωργό που επέστρεφε από το χωράφι. Για τον περαστικό που σταματούσε για λίγο. Για το παιδί που έτρεχε κοντά της. Για όλους εκείνους που, μέσα στη σκόνη και στη ζέστη του καλοκαιριού, έβρισκαν στο νερό της μια μικρή ανάσα.

Και ύστερα ήταν οι γυναίκες.

Η τρίτη φωτογραφία ίσως είναι η πιο αποκαλυπτική για τον κοινωνικό ρόλο της βρύσης. Εκεί, ανάμεσα στα δέντρα, στους ανθρώπους και στο νερό, διακρίνεται ένας ολόκληρος κόσμος. Οι γυναίκες της γειτονιάς δεν πήγαιναν στη βρύση μόνο για να πάρουν νερό. Πήγαιναν για να συναντηθούν. Να μιλήσουν. Να μοιραστούν τα νέα του χωριού, τις χαρές και τις έγνοιες του σπιτιού. Να περιμένουν τη σειρά τους, κρατώντας το δοχείο ή τη στάμνα, και πολλές φορές να σταθούν στην «πλύστρα», πλένοντας τα ρούχα της οικογένειας.

Έτσι, η βρύση γινόταν κάτι περισσότερο από μια κατασκευή. Γινόταν τόπος.

Σήμερα, κοιτάζοντας αυτές τις τρεις φωτογραφίες, βλέπουμε ουσιαστικά τρεις εποχές της ίδιας βρύσης: τη γέννησή της, την ακμή της και τη ζωή που δημιουργήθηκε γύρω της.

Κι ίσως αυτό να είναι το πιο σημαντικό που μας παραδίδει η παλιά βρύση του «Περιστέρη». Ότι κάποτε ένα απλό νερό μπορούσε να γίνει κέντρο μιας μικρής κοινωνίας. Ένα τσιμεντένιο κτίσμα μπορούσε να κρατά δεμένη μια γειτονιά. Και μια βρύση, χωρίς τίποτε περισσότερο από το νερό που ανάβλυζε από τη γη, μπορούσε να γίνει μνήμη.

Γιατί οι παλιές βρύσες δεν έσβησαν όταν σταμάτησε να τρέχει το νερό τους.
Έμειναν να τρέχουν μέσα στις φωτογραφίες, στις αφηγήσεις και στη μνήμη εκείνων που ήπιαν κάποτε από αυτές.

Και η βρύση του «Περιστέρη» είναι μία από εκείνες τις σιωπηλές μνήμες του Βαλτινού που εξακολουθούν να ξεδιψούν το παρελθόν.

Ανάλυση του μύθου του Βαλτινού

 Υπό το πρίσμα της καντιανής ηθικής θεωρίας της κατηγορικής προσταγής

Το ποίημα «Ο Μύθος του Βαλτινού» μπορεί να αναλυθεί υπό το πρίσμα της καντιανής ηθικής θεωρίας της κατηγορικής προσταγής (Kategorischer Imperativ) — μιας δεοντολογικής θεωρίας που δίνει έμφαση στο καθήκον, την πρόθεση και την καθολικότητα των ηθικών πράξεων.

Ο Εμμάνουελ Καντ υποστήριξε ότι μια πράξη είναι ηθικά σωστή αν πηγάζει από καθήκον και είναι σύμφωνη με μια καθολική αρχή. Η πιο κλασική διατύπωση της κατηγορικής προσταγής είναι:

«Να ενεργείς μόνο σύμφωνα με εκείνη την αρχή που θα μπορούσες ταυτόχρονα να θελήσεις να γίνει καθολικός νόμος».

Μια άλλη βασική διατύπωση είναι:

«Να φέρεσαι στην ανθρωπότητα, είτε στον εαυτό σου είτε σε οποιονδήποτε άλλον, πάντα ως σκοπό και ποτέ μόνο ως μέσο».

Ανάλυση του ποιήματος υπό το πρίσμα της κατηγορικής προσταγής

Η πράξη του εμπόρου: βοήθεια της γυναίκας.

Ο έμπορας, όταν βλέπει τη γυναίκα (χωρίς να ξέρει ότι είναι η Χολέρα), ενστικτωδώς και ανιδιοτελώς αποφασίζει να τη βοηθήσει:

«Εκείνος καλοκάγαθος χωρίς να το σκεφθεί
της λέει στ’ άλογό του αμέσως ν’ ανεβεί.»

Ηθική εκτίμηση κατά Καντ:

-Πράξη από καθήκον: Η βοήθεια στον συνάνθρωπο χωρίς να περιμένει αντάλλαγμα είναι πράξη καθήκοντος και συνεπώς ηθική.

-Καθολική αρχή: Η πράξη «βοηθώ έναν άνθρωπο σε ανάγκη» είναι κάτι που μπορεί να γίνει καθολικός νόμος — όλοι θα όφειλαν να την ακολουθούν.

-Ο άλλος ως σκοπός: Ο έμπορας δεν εργαλειοποιεί τη γυναίκα, ούτε πράττει για προσωπικό όφελος. Την αντιμετωπίζει ως άνθρωπο με αξία.

 Άρα, σύμφωνα με τον Καντ, η πρώτη του πράξη είναι ηθικά άμεμπτη.

Η αποκάλυψη της αλήθειας: είναι η Χολέρα

Όταν μαθαίνει την αλήθεια, ο έμπορας συνειδητοποιεί ότι έφερε ακουσίως τον θάνατο στο χωριό του. Πράττει απελπισμένα:

«Πιάνει σκοτώνει τ' άλογα και καίει την πραμάτεια [...]
ειδοποιεί για το κακό που στο χωριό ζυγώνει.»

Ηθική εκτίμηση κατά Καντ:

Παρότι πράττει υπό συναισθηματική πίεση (φόβο και ενοχή), οι πράξεις του (καταστροφή πραγμάτων, ειδοποίηση των συγχωριανών) δεν παραβιάζουν καμία καντιανή αρχή.

Αντιθέτως, προσπαθεί να αποτρέψει ένα κακό, παρά το ότι ξέρει πως φέρει μέρος της ευθύνης.

Η τελική του πράξη (αυτοκτονία):

«Ο άμοιρος ο έμπορας στη Σαλαμπριά πηγαίνει
βουτάει μέσα στα θολά νερά της και πεθαίνει.»

Εδώ προκύπτει η μεγάλη καντιανή αντίφαση.

Η αυτοκτονία στην ηθική του Καντ:

Ο Καντ είναι σαφώς αντίθετος στην αυτοκτονία, γιατί:

Το άτομο χρησιμοποιεί τον εαυτό του ως μέσο για να ξεφύγει από τον πόνο.

Δεν σέβεται την ίδια του την ανθρώπινη αξιοπρέπεια ως σκοπό καθαυτό.

Δεν μπορεί να θελήσει κανείς η αρχή «ο άνθρωπος αυτοκτονεί όταν νιώθει ενοχή ή πόνο» να γίνει καθολικός νόμος.

Άρα, η αυτοχειρία του εμπόρου είναι ανήθικη κατά Καντ, όσο και αν φαίνεται τραγικά κατανοητή.

Η πράξη:

Ο έμπορας, όταν μαθαίνει πως η γυναίκα που βοήθησε είναι η Χολέρα, καίει την πραμάτεια του.

«Πιάνει σκοτώνει τ’ άλογα και καίει την πραμάτεια
και στου θανάτου τη σκιά δακρύζουνε τα μάτια.»

Στο πλαίσιο του ποιήματος, φαίνεται ότι ο έμπορας: Καταλαβαίνει πως οποιαδήποτε επαφή με τα αντικείμενα και τα άλογα που μετέφεραν τη Χολέρα θα μεταδώσει την ασθένεια. Επομένως, τα καταστρέφει, για να αποτρέψει περαιτέρω εξάπλωση.

Κριτήρια Καντιανής αξιολόγησης

Ο Καντ εξετάζει κάθε πράξη με βάση:

Την προαίρεση (αν έγινε από καθήκον).

Την καθολικότητα (αν η αρχή πίσω από την πράξη μπορεί να γίνει καθολικός νόμος).

Το σεβασμό στον άνθρωπο ως αυτοσκοπό.

Είναι η πράξη ηθικά ορθή;

1. Η πράξη πηγάζει από καθήκον;

Ναι — ο έμπορας ενεργεί από καθήκον προς την κοινότητα: να μην προκαλέσει περισσότερο κακό. Δεν το κάνει από εγωισμό, συμφέρον ή φόβο, αλλά από ευθύνη.

2. Μπορεί η αρχή να καθολικευτεί;

Η ηθική αρχή πίσω από την πράξη θα μπορούσε να διατυπωθεί ως εξής:

«Όταν η ιδιοκτησία μου ενδέχεται να μεταδώσει θανάσιμο κακό, έχω καθήκον να τη θυσιάσω για το κοινό καλό.»

Αυτή η αρχή μπορεί να καθολικευτεί. Είναι μια πράξη προστασίας των άλλων, όχι αυταρχική ή ιδιοτελής. Άρα, είναι συμβατή με την κατηγορική προσταγή.

3. Υπάρχει σεβασμός προς την ανθρώπινη αξία;

Ναι. Ο έμπορας δεν αντιμετωπίζει ούτε τους άλλους ούτε τον εαυτό του ως μέσο, αλλά προσπαθεί να σώσει ζωές. Θυσιάζει υλικά αγαθά για χάρη ανθρώπων.

Τι δεν θα ήταν καντιανά ορθό:

Αν έκαιγε την πραμάτεια από απόγνωση, αυτοτιμωρία, ή χωρίς λογική βάση (π.χ. για να ξεσπάσει), τότε η πράξη θα δεν είχε ηθική αξία κατά Καντ, γιατί δεν θα πηγάζει από καθήκον αλλά από πάθος ή απελπισία.

Όμως στο ποίημα, η πράξη παρουσιάζεται ως συνειδητή θυσία, όχι παράλογο ξέσπασμα.

Συμπέρασμα:

Κατά τον Καντ, η καταστροφή της πραμάτειας είναι ηθικά ορθή πράξη, επειδή:

Πηγάζει από καθήκον.

Μπορεί να γίνει καθολικός νόμος.

Σέβεται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και αποσκοπεί στη διαφύλαξη της ζωής των άλλων. Είναι μια από τις λίγες στιγμές του ποιήματος όπου το ηθικό καθήκον, η πρόθεση και το αποτέλεσμα ευθυγραμμίζονται.

Συμπέρασμα

Το ποίημα θέτει ένα δραματικό ηθικό δίλημμα, αλλά η προσέγγιση του Καντ είναι αυστηρή: οι προθέσεις και οι αρχές πίσω από τις πράξεις είναι που καθορίζουν την ηθική τους αξία, όχι τα αποτελέσματα.

Ο έμπορας ενήργησε ηθικά, όταν βοήθησε χωρίς σκοπιμότητα. Αλλά παραβίασε το καντιανό καθήκον προς τον εαυτό του όταν αυτοκτόνησε από ενοχή — υποκύπτοντας στο συναίσθημα, όχι στο καθήκον.

Όμως με όλες τις πράξεις, που ηθικά σύμφωνα με τον Κάντ, είναι ορθές , οδήγησαν στην καταστροφή των κατοίκων ενός χωριού;

Αυτό είναι πολύ καίριο ερώτημα — και αγγίζει τον βαθύ πυρήνα της καντιανής ηθικής: τι έχει μεγαλύτερη σημασία στην ηθική μας κρίση;
Η πρόθεση και η ηθική αρχή, ή το αποτέλεσμα μιας πράξης;

Όλες οι πράξεις του εμπόρου ήταν σύμφωνα με την κατηγορική προσταγή — και όμως, οδήγησαν στην καταστροφή του χωριού.
Άρα, πώς μπορούμε να θέλουμε τέτοιες πράξεις να γίνουν καθολικός νόμος, αν έχουν καταστροφικά αποτελέσματα;

Η απάντηση του Καντ (με βάση τη θεωρία του)

Ο Καντ δεν αξιολογεί τις πράξεις με βάση τις συνέπειες, αλλά αποκλειστικά με βάση το αν αυτές προέρχονται από καθήκον και σέβονται τον ηθικό νόμο. Για τον Καντ:

Ηθικά σωστή είναι όχι η πράξη που οδηγεί στο καλύτερο αποτέλεσμα, αλλά εκείνη που είναι ενεργημένη από καλή βούληση, δηλαδή από καθήκον.

Το ότι μια πράξη είχε τραγικές συνέπειες, δεν σημαίνει ότι ήταν ανήθικη — αν έγινε με αγαθή πρόθεση και σε συμφωνία με τον ηθικό νόμο.

Η καθολική αρχή «βοηθάω έναν άγνωστο σε ανάγκη χωρίς ιδιοτέλεια» παραμένει έγκυρη, ακόμα κι αν σε σπάνιες περιπτώσεις οδηγεί αθέλητα σε κακό.

Για τον Καντ, η ηθική αξία μιας πράξης είναι εντελώς ανεξάρτητη από το αποτέλεσμά της.

Όμως, αυτό είναι αντίφαση ή περιορισμός;

Το δίλημμα που τίθεται αποτελεί μια κριτική που συχνά ασκείται στον Καντ: «Μπορούμε να θεωρούμε μια πράξη ηθικά σωστή, όταν οι συνέπειές της είναι καταστροφικές;»

«Δεν πρέπει οι συνέπειες να παίζουν κάποιον ρόλο στην ηθική κρίση;»

Αυτό ακριβώς είναι το σημείο στο οποίο η ωφελιμιστική ηθική, όπως εκφράστηκε από τον Μπένθαμ και τον Μιλ, διαφωνεί με τον Καντ. Οι ωφελιμιστές υποστηρίζουν ότι ηθικά σωστή είναι η πράξη που επιφέρει το μεγαλύτερο δυνατό καλό — την περισσότερη δυνατή ευτυχία — για τον μεγαλύτερο δυνατό αριθμό ανθρώπων.

Αν, λοιπόν, μια πράξη, όσο αγαθή κι αν είναι η πρόθεσή της, προκαλεί πολύ πόνο ή οδηγεί σε μεγάλη καταστροφή, τότε, από ωφελιμιστική σκοπιά, δεν μπορεί να θεωρηθεί ηθικά αποδεκτή.

Η περίπτωση του εμπόρου είναι τραγικά ειρωνική: έπραξε από ευσπλαχνία και σύμφωνα με το καθήκον — άρα, κατά την καντιανή αντίληψη, έπραξε ηθικά σωστά —, όμως το αποτέλεσμα ήταν ο μαζικός θάνατος ενός ολόκληρου χωριού. Από ωφελιμιστική σκοπιά, η πράξη του είναι ηθικά καταδικαστέα.

Έτσι, το ποίημα αναδεικνύει με δραματικό τρόπο την ένταση ανάμεσα στην ηθική αρχή και τις συνέπειες της πράξης.

Ο Καντ θα έλεγε: «Ο έμπορος έκανε το σωστό, ακόμη κι αν ο κόσμος καταστράφηκε».

Ο Μιλ θα απαντούσε: «Αν γνώριζες ότι από την πράξη σου θα πέθαινε ολόκληρο το χωριό, δεν θα έπρεπε να τη βοηθήσεις, τελικά, δεν ωφελείς κανέναν».

Και τότε προκύπτει το καίριο καντιανό ερώτημα:

«Αυτό θέλουμε να γίνει καθολικός νόμος;»

Κατά τον Καντ, η απάντηση είναι καταφατική: η αρχή της ανιδιοτελούς βοήθειας πρέπει να μπορεί να καταστεί καθολικός νόμος, ανεξάρτητα από το κόστος ή τις συνέπειες.

 Όμως, θέτοντας το ζήτημα που οδηγεί κατευθείαν στην καρδιά της φιλοσοφικής διαφωνίας, μπορούμε να αναρωτηθούμε:

Μήπως χρειάζεται μια σύνθεση ανάμεσα στο καθήκον και τις συνέπειες;

Μήπως καμία ηθική θεωρία δεν μπορεί να δώσει από μόνη της απάντηση σε κάθε ανθρώπινο δίλημμα;

Κι ίσως εκεί ακριβώς να έγκειται και η δύναμη του ποιήματος:

Δεν μας δίνει εύκολες απαντήσεις, μας αφήνει αντιμέτωπους με τραγικά διλήμματα.

Γιατί η ηθική σκέψη αρχίζει ίσως εκεί ακριβώς όπου οι εύκολες απαντήσεις τελειώνουν και τα πράγματα γίνονται πραγματικά δύσκολα.

Ο μύθος του Βαλτινού

Ήταν λένε κάποτε και είναι αληθινό
ένας νέος έμπορας από το Βαλτινό.
Είχε τρία άλογα βαρβάτα δυνατά
και ταξίδια έκανε συχνά προς τη Φραγκιά.

Δυο τρεις φορές το χρόνο ταξίδευε εκεί
κι έμοιαζε η πραμάτεια του προίκα βασιλική.
Αγόραζε μπακίρια, μετάξια, ασημικά,
υφάσματα, κασμίρια και ρούχα πλουμιστά.

Σε ένα απ' τα ταξίδια του, γυρνώντας στο χωριό
κακοκαιριά τον πιάνει κοντά στον Πηνειό.
Πλημμύρισε ο τόπος και βγήκε η Σαλαμπριά
και το νερό απειλούσε τα γύρω τα χωριά.

Καθώς λοιπόν για πέρασμα κοιτούσε για να βρει
αντίκρισε μπροστά του γυναίκα μοναχή,
χλωμή μαυροφορούσα, με μακριά μαλλιά,
να τον κοιτάει στα μάτια, βουβή χωρίς μιλιά.

Παίρνει αυτός το λόγο και ευθύς την ερωτά:
-Ποια είσαι; Τι γυρεύεις, μονάχη εδώ κυρά;
-Απέναντι πηγαίνω μα το πολύ νερό,
μου έκλεισε το δρόμο και μάταια προσπαθώ.

Εκείνος καλοκάγαθος χωρίς να το σκεφθεί
της λέει στ' άλογό του αμέσως ν' ανεβεί.
Και με κινδύνους χίλιους, τα ορμητικά νερά
περάσανε και βγήκαν στην απέναντι μεριά.

-Σ' ευχαριστώ λεβέντη μου, χρόνια πολλά να ζήσεις,
για το καλό που μ' έκανες χάρη μη μου ζητήσεις.
Εγώ μονάχα θα σου πω ποια είμαι τι ζητάω,
Χολέρα με φωνάζουνε και στο χωριό σου πάω.

Τα πάνω κάτω ήρθανε κι αντάριασε η μέρα
την ώρα που του έλεγε πως ήταν η χολέρα.
Απεγνωσμένος έφερε στη σκέψη τα παιδιά του
την όμορφη γυναίκα του και ράγισε η καρδιά του.

Πιάνει σκοτώνει τ' άλογα και καίει την πραμάτεια
και στου θανάτου τη σκιά δακρύζουνε τα μάτια.
Τρέχει κι αρχίζει με φωνές τον κάμπο να οργώνει
ειδοποιεί για το κακό που στο χωριό ζυγώνει.

Ανάστατοι οι κάτοικοι τα σπίτια τους αφήσαν’
γέροι γυναίκες και παιδιά, γρήγορα την κολλήσαν’
και πριν προλάβουν για καλά τους έχει ξεκληρίσει
λίγοι προφτάσαν’ κρύφτηκαν σε κάποιο εξωκλήσι.

Στον Αι Θανάση κρύφτηκαν και με την προσευχή τους
ζητούν βοήθεια απ' το θεό για την καταστροφή τους.
Το Παλιοχώρι χάθηκε, το αφάνισε μια μέρα
στο πέρασμά της από ’κεί η άτιμη χολέρα.

Ο άμοιρος ο έμπορας στη Σαλαμπριά πηγαίνει
βουτάει μέσα στα θολά νερά της και πεθαίνει.
Από την ευσπλαχνία του και το φιλότιμό του
χωρίς να θέλει έφερε το χάρο στο χωριό του.

Περνά διαβαίνει ο καιρός και φεύγει η χολέρα
και φάνηκε η άνοιξη στο δροσερό αέρα.
Ρίχνονται τότε στη δουλειά πιο κάτω και αρχίζουν
το Βαλτινό του σήμερα όλοι μαζί το κτίζουν.

Δημήτρης Τσιγάρας

Στα βαμβάκια

 

Τότε, στα χρόνια της δεκαετίας του ’70, το φθινόπωρο στο Βαλτινό είχε τη δική του μυρωδιά. Μύριζε χώμα, ξερόχορτο και βαμβάκι. Κι όταν έφτανε η εποχή του μαζέματος, το χωριό άλλαζε ρυθμό. Δεν ήταν πια μόνο τα χωράφια που περίμεναν τα χέρια μας, ήταν ολόκληρες οικογένειες που ετοιμάζονταν να πάρουν τον δρόμο για τα βαμβάκια.

Από το Βαλτινό ξεκινούσαμε νωρίς το πρωί. Ακόμη δεν είχε καλά-καλά ξημερώσει και τα αγροτικά αυτοκίνητα άρχιζαν να περνούν στους δρόμους του χωριού. Σταματούσαν στις γωνιές και στις αυλές και γέμιζαν οι καρότσες με γυναίκες. Άλλες κρατούσαν τις πάνινες σακούλες τους, άλλες ένα μαντίλι για τον ήλιο κι άλλες ένα μικρό σακούλι με λίγο ψωμί και κάτι πρόχειρο για το μεσημέρι.

Σκαρφαλώναμε στην καρότσα η μία δίπλα στην άλλη. Άλλοτε στριμωγμένες, άλλοτε καθισμένες πάνω σε σακιά, παίρναμε τον δρόμο για τα χωριά των Τρικάλων: τη Ζηλευτή, τους Ταξιάρχες, τα Καλογριανά. Κι άλλες φορές περνούσαμε τον νομό και πηγαίναμε προς την Καρδίτσα, στην Παραπράστα, στο Πεδινό, στο Αγναντερό και σε άλλα χωριά του κάμπου.

Δεν πηγαίναμε για βόλτα. Πηγαίναμε για το μεροκάματο.

Το βαμβάκι τότε δεν το μάζευαν οι μηχανές, όπως σήμερα. Το μάζευαν τα χέρια μας. Και τα χέρια χρειάζονταν πολλά. Άντρες, γυναίκες, παιδιά, ολόκληρες οικογένειες έμπαιναν στα βαμβακοχώραφα. Ήταν μια δουλειά που απαιτούσε αντοχή, υπομονή και γρήγορα δάχτυλα.

Μόλις φτάναμε στο χωράφι, παίρναμε τις «μπούρδες» μας. Μεγάλες πάνινες σακούλες, δεμένες στη μέση ή περασμένες στον ώμο, που τις σέρναμε πίσω μας καθώς προχωρούσαμε ανάμεσα στις αράδες. Το κεφάλι το σκεπάζαμε με καπέλο ή μαντίλι. Ο ήλιος του φθινοπώρου μπορεί να μην έκαιγε όπως του καλοκαιριού, μα ύστερα από τόσες ώρες μέσα στο χωράφι γινόταν κι αυτός βαρύς.

Και τότε άρχιζε η δουλειά.

Σκύβαμε πάνω από τα φυτά και με τα δάχτυλα τραβούσαμε το λευκό βαμβάκι από τα ανοιγμένα καρύδια. Έπρεπε να είμαστε προσεκτικές. Να παίρνουμε το καθαρό βαμβάκι και να μην αφήνουμε μέσα φύλλα, ξερά κομμάτια από το φυτό ή άλλα ξένα πράγματα. Στο εκκοκκιστήριο όλα φαίνονταν. Η καθαρότητα είχε σημασία και κάθε ξένο κομμάτι μπορούσε να χαλάσει την ποιότητα της σοδειάς.

Μα τα καρύδια του βαμβακιού δεν ήταν μαλακά σαν το ίδιο το βαμβάκι. Ήταν σκληρά και αιχμηρά. Στην αρχή δεν το καταλάβαινες. Ύστερα από λίγες ώρες, όμως, τα δάχτυλα άρχιζαν να καίνε. Το δέρμα άνοιγε, γέμιζε μικρές πληγές και το αίμα ανακατευόταν με τη λευκή ίνα.

Κάποιες φορούσαν πρόχειρα γάντια. Άλλες τύλιγαν τα δάχτυλά τους με μικρά πανιά. Πολλές, όμως, συνεχίζαμε με γυμνά χέρια. Δεν υπήρχε χρόνος για πολλές σκέψεις. Έπρεπε να γεμίσει η σακούλα.

Γιατί τότε πληρωνόμασταν «με το κομμάτι».

Όσο περισσότερο βαμβάκι μάζευες, τόσο περισσότερο πληρωνόσουν. Γι’ αυτό σκύβαμε και ξανασκύβαμε. Προχωρούσαμε την αράδα μας, γεμίζαμε τη μπούρδα, την αδειάζαμε και ξαναρχίζαμε. Όταν η σακούλα γινόταν βαριά, τη σέρναμε ως την άκρη του χωραφιού και αδειάζαμε το βαμβάκι στα μεγάλα σακιά.

Κι ύστερα πάλι πίσω.

Ο ήλιος ανέβαινε, κατέβαινε και εμείς εκεί. Από ήλιο σε ήλιο, όπως λέγαμε τότε. Από το πρωί μέχρι που άρχιζε να γέρνει το φως. Η μέση πονούσε, τα γόνατα βάραιναν και τα δάχτυλα έκαιγαν. Μα κανείς δεν σταματούσε εύκολα. Το μεροκάματο ήταν ανάγκη, όχι επιλογή.

Κι όμως, μέσα σ’ εκείνη την κούραση υπήρχε και κάτι άλλο.

Η παρέα.

Οι γυναίκες γνωρίζονταν μεταξύ τους, κουβέντιαζαν, πείραζαν η μία την άλλη, έλεγαν ανέκδοτα, έλεγαν τα νέα του χωριού. Κι όταν η κούραση γινόταν μεγάλη, καμιά φορά άρχιζε ένα τραγούδι. Χαμηλόφωνα στην αρχή, σχεδόν σαν ψίθυρος. Κι ύστερα το έπαιρνε η διπλανή, μετά η άλλη και για λίγο το βαμβακοχώραφο γέμιζε ανθρώπινη φωνή.

Τραγουδούσαμε για να ξεγελάσουμε την κούραση.

Τραγουδούσαμε για να περάσει η ώρα.

Ίσως, χωρίς να το καταλαβαίνουμε, τραγουδούσαμε και για να θυμόμαστε πως, όσο δύσκολη κι αν ήταν η ζωή, ήμασταν μαζί.

Οι άντρες δούλευαν δίπλα μας. Κι εκείνοι σκυφτοί, κι εκείνοι με τα χέρια πληγωμένα. Κανείς δεν περίσσευε. Όλοι είχαν μια οικογένεια πίσω τους, ένα σπίτι που περίμενε το μεροκάματο. Ένα παιδί που έπρεπε να ντυθεί, ένα τετράδιο που έπρεπε να αγοραστεί, έναν λογαριασμό που έπρεπε να πληρωθεί. Κι αν υπήρχε κάποιο παιδί που προχωρούσε στα γράμματα, τότε το κάθε κιλό βαμβάκι έμοιαζε να γίνεται ένα ακόμη βήμα προς το σχολείο του, προς μια καλύτερη ζωή.

Όταν έγερνε ο ήλιος, ερχόταν η ώρα της ζυγαριάς.

Το καντάρι κρεμόταν από ένα τρίποδο ή από κάποιο δέντρο. Τα μεγάλα σακιά σηκώνονταν ένα-ένα και ζυγίζονταν. Εκείνη την ώρα κοιτούσαμε όλες με αγωνία. Τα κιλά ήταν ο κόπος μας, μετρημένος σε αριθμό. Τόσα κιλά, τόσα χρήματα.

Ύστερα φόρτωναν το βαμβάκι στις μεγάλες καρότσες ή στα ξύλινα κάρα. Για να χωρέσει περισσότερο, κάποια παιδιά ή εργάτες ανέβαιναν μέσα στην καρότσα και το πατούσαν με τα πόδια. Το λευκό βαμβάκι βούλιαζε κάτω από τα πατήματα και η καρότσα γέμιζε όλο και περισσότερο.

Και τότε καταλαβαίναμε πως άλλη μια μέρα είχε τελειώσει.

Ξαναμπαίναμε στα αγροτικά αυτοκίνητα για τον δρόμο της επιστροφής. Η ίδια καρότσα που το πρωί ήταν γεμάτη κουβέντες και ζωντάνια, το βράδυ ήταν γεμάτη σιωπή. Οι περισσότερες καθόμασταν κουρασμένες, με τα χέρια ακουμπισμένα στα γόνατα. Τα μαντίλια ήταν σκονισμένα, τα ρούχα γεμάτα χνούδι και τα μάτια βαριά από την κούραση.

Κοιτούσαμε τον δρόμο που έφευγε πίσω μας και περιμέναμε να φανούν τα πρώτα σπίτια του Βαλτινού.

Δεν μας χαρίστηκε τίποτα εκείνα τα χρόνια.

Κι όμως, ζήσαμε.

Ζήσαμε με τη δύναμη των χεριών μας, με το μεροκάματο που κερδίζαμε στα χωράφια, με τον ιδρώτα που ποτίζαμε μαζί με τη γη. Κι αν σήμερα κάποιοι θυμούνται μόνο το λευκό βαμβάκι, εμείς θυμόμαστε και το αίμα που άφηνε στα δάχτυλά μας.

Γιατί το βαμβάκι ήταν λευκό, μα η ζωή μας δεν ήταν πάντα έτσι.

Ήταν δύσκολη, τραχιά και γεμάτη αγώνα.

Κι όμως, μέσα στις αράδες του βαμβακιού, ανάμεσα στα πληγωμένα δάχτυλα, στα σακιά, στα καντάρια και στα παλιά αγροτικά, μεγαλώσαμε τα παιδιά μας, κρατήσαμε όρθια τα σπίτια μας και προχωρήσαμε.

Κι όταν πια γυρίζαμε βράδυ στο Βαλτινό, κουρασμένες ως το κόκαλο, μπορεί να μην είχαμε πολλά.

Είχαμε όμως το μεροκάματό μας.

Και είχαμε την περηφάνια πως εκείνη τη μέρα το κερδίσαμε με τα ίδια μας τα χέρια.

Της Κυρα-Βαλτινιώτισσας

Ο παππούς Τάσος και η μνήμη ενός χωριού

 

Αυτή η ασπρόμαυρη φωτογραφία, τραβηγμένη το 1972, μοιάζει με ένα μικρό παράθυρο ανοιχτό στο παλιό Βαλτινό. Στη φτωχική γωνιά του σπιτιού του στέκεται ο παππούς Τάσος Κουφοχρήστος, με τα δυο δισέγγονά του. Κρατά στην αγκαλιά του τον μικρό Γιάννη, ενώ ο Ηλίας στέκεται δίπλα του, σαν να έχει ήδη καταλάβει πως βρίσκεται κοντά σε έναν άνθρωπο που κουβαλά πάνω του πολλά περισσότερα από τα χρόνια του.

Ο παππούς Τάσος Κουφοχρήστος, γεννημένος το 1891, κάθεται βαριά και ήσυχα, σαν άνθρωπος που έχει ήδη διανύσει έναν ολόκληρο αιώνα ζωής. Τα χρόνια είχαν χαράξει βαθιές αυλακιές στο πρόσωπό του, όμως το βλέμμα του διατηρούσε εκείνη την ήρεμη δύναμη των ανθρώπων που έζησαν πολλά και δεν χρειάζεται πια να τα διηγηθούν. Η γενειάδα του, λευκή σαν τον χρόνο, μοιάζει να συμπυκνώνει μια ολόκληρη ζωή.

Δίπλα του η γυναίκα του, η Αικατερίνη, στέκει σιωπηλή. Μια απόμαχη πλέον συντροφική μορφή, μια γυναίκα του Θεσσαλικού κάμπου, από εκείνες που έμαθαν να αντέχουν χωρίς να παραπονιούνται, να δουλεύουν χωρίς να περιμένουν αναγνώριση και να κρατούν όρθιο το σπίτι, την οικογένεια και τη ζωή. Στέκεται λίγο πίσω από τους άλλους, όπως στεκόταν ίσως σε όλη της τη ζωή: όχι στο προσκήνιο, αλλά πάντοτε εκεί όπου ήταν απαραίτητη.

Κι ύστερα είναι τα παιδιά.

Ο Γιάννης στην αγκαλιά του παππού και ο Ηλίας όρθιος στο πλάι του. Δυο μικρές παρουσίες που, χωρίς να το γνωρίζουν, φωτογραφίζονται μαζί με έναν άνθρωπο που ανήκει ήδη σε έναν κόσμο ο οποίος σιγά-σιγά έφευγε.

Γιατί ο Τάσος δεν ήταν μόνο παππούς μιας οικογένειας. Ήταν ένας από εκείνους τους ανθρώπους που συνδέθηκαν βαθιά με την ιστορία του Βαλτινού. Από τους πρώτους γεννήτορες της κοινότητας, από εκείνους που έβαλαν το δικό τους λιθαράκι για να σταθεί το χωριό στα πόδια του, να μεγαλώσει και να προχωρήσει. Έκανε επτά παιδιά, είδε εγγόνια και δισέγγονα να γεμίζουν την αυλή της ζωής του και γνώρισε εκείνη τη σπάνια ανταμοιβή των ανθρώπων που έζησαν πολύ: να βλέπουν τον εαυτό τους να συνεχίζεται μέσα στους νεότερους.

Μαζί με τον παππού Σκρέκα αποτελούσαν μια άτυπη αρχή του χωριού. Δεν χρειάζονταν αξιώματα, σφραγίδες και τίτλους. Το κύρος τους γεννιόταν από τη ζωή που είχαν ζήσει, από τη γνώση των ανθρώπων και του τόπου, από την εμπιστοσύνη που τους έδειχνε η κοινωνία. Ήταν η παλιά μορφή της τοπικής αρχής: δυο άνθρωποι στους οποίους μπορούσε κανείς να απευθυνθεί, να ζητήσει γνώμη, να ακούσει μια κουβέντα, να βρει έναν δρόμο όταν τα πράγματα δυσκόλευαν.

Κοιτάζοντας σήμερα τη φωτογραφία, ίσως το πιο συγκινητικό δεν είναι οι άνθρωποι που εικονίζονται, αλλά ο χρόνος που βρίσκεται ανάμεσά τους.

Ο παππούς κρατά στην αγκαλιά του ένα βρέφος. Πίσω του βρίσκεται ένας ολόκληρος αιώνας που έζησε. Μπροστά του, ένα παιδί και ένα μωρό που αντιπροσωπεύουν τον αιώνα που έρχεται. Σαν να συναντιούνται, για μια μοναδική στιγμή, τρεις γενιές μέσα σε ένα μικρό δωμάτιο.

Και ίσως αυτή να είναι η βαθύτερη αξία της παλιάς φωτογραφίας.

Δεν μας δείχνει απλώς τον Τάσο Κουφοχρήστο, την Αικατερίνη, τον Γιάννη και τον Ηλία. Μας δείχνει τη συνέχεια. Τον άνθρωπο που φεύγει και τον άνθρωπο που έρχεται. Τη ρίζα και το βλαστάρι. Τη μνήμη και την ελπίδα.

Ο παππούς Τάσος έφυγε κάποτε από τη ζωή. Η Αικατερίνη έφυγε κι εκείνη. Το φτωχικό δωμάτιο άλλαξε, τα έπιπλα χάθηκαν, οι άνθρωποι μεγάλωσαν και οι δρόμοι της ζωής τους πήραν διαφορετικές κατευθύνσεις.

Μα έμεινε η φωτογραφία.

Κι όσο υπάρχει αυτή, ο παππούς Τάσος θα εξακολουθεί να κρατά στην αγκαλιά του τον μικρό Γιάννη. Ο Ηλίας θα εξακολουθεί να στέκεται δίπλα του. Η Αικατερίνη θα παραμένει όρθια πίσω τους. Και το παλιό σπίτι θα συνεχίζει, έστω για λίγες στιγμές, να αναπνέει.

Γιατί οι άνθρωποι πεθαίνουν.

Οι οικογένειες όμως θυμούνται.
Και τα χωριά, όταν θυμούνται τους ανθρώπους που τα έστησαν, θυμούνται μαζί και τον ίδιο τους τον εαυτό.

Από το Βαλτινό στο Λονδίνο: Ο Έκτορας και ο Ορέστης Αγγελής γράφουν τη δική τους μουσική ιστορία

 

Για τους συγχωριανούς μας, Έκτορα και Ορέστη Αγγελή, δύο αδέλφια που εδώ και αρκετά χρόνια ζουν και εργάζονται στο Λονδίνο ως φυσιοθεραπευτές, έχουμε αναφερθεί και στο παρελθόν, μέσα από την Ηλεκτρονική Εφημερίδα Βαλτινού, στη μουσική τους διαδρομή. Η αγάπη τους για τη ροκ και τη heavy metal μουσική τούς οδήγησε πέρα από την απλή εκτέλεση μουσικών έργων. Έμαθαν να γράφουν στίχους, να συνθέτουν μουσική και να δημιουργούν τα δικά τους τραγούδια, τα οποία παρουσιάζουν ζωντανά μπροστά στο κοινό του Λονδίνου.

Σήμερα, όμως, η πορεία αυτή έχει αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη δυναμική. Τα δύο αδέλφια έχουν δημιουργήσει το δικό τους μουσικό συγκρότημα και, με όχημα τις ηλεκτρικές κιθάρες, τη φαντασία και τη δημιουργικότητά τους, ανεβαίνουν στις σκηνές του Λονδίνου, παρουσιάζοντας τη δική τους μουσική πρόταση.

Και αυτό ίσως είναι το πιο σημαντικό στοιχείο της προσπάθειάς τους: δεν αρκούνται στο να παίζουν τη μουσική που αγαπούν, θέλουν να δημιουργούν τη μουσική που τους εκφράζει. Να αποτυπώνουν στους στίχους τις σκέψεις τους, στις μελωδίες τα συναισθήματά τους και στον ήχο τους ένα κομμάτι από τον δικό τους κόσμο.

Στις συναυλίες τους στο Λονδίνο, η ανταπόκριση του κοινού είναι ιδιαίτερα θερμή. Άνθρωποι από έναν πολυπολιτισμικό κόσμο, με διαφορετικές καταβολές και μουσικές αναφορές, συναντιούνται μπροστά στη σκηνή και επικοινωνούν μέσα από τη δύναμη της μουσικής. Και τα δύο αδέλφια, με τις κιθάρες στα χέρια, αποδεικνύουν πως η δημιουργικότητα δεν γνωρίζει σύνορα.

Για εμάς, όμως, έχει ιδιαίτερη σημασία να βλέπουμε δύο παιδιά του Βαλτινού να ανοίγουν τα δικά τους φτερά σε μία από τις μεγαλύτερες μουσικές πρωτεύουσες του κόσμου. Από ένα μικρό χωριό του θεσσαλικού κάμπου μέχρι τις σκηνές του Λονδίνου η απόσταση είναι μεγάλη. Όταν, όμως, τη διανύουν το ταλέντο, η επιμονή και η αγάπη για αυτό που κάνουν, η απόσταση μικραίνει.

Ο Έκτορας και ο Ορέστης μάς θυμίζουν πως ο άνθρωπος μπορεί να υπηρετεί με συνέπεια το επάγγελμά του και, ταυτόχρονα, να κρατά ζωντανό το όνειρό του. Να εργάζεται ως φυσιοθεραπευτής και, όταν τελειώνει η καθημερινή δουλειά, να πιάνει την ηλεκτρική κιθάρα και να δημιουργεί. Να ζει μακριά από την πατρίδα του, χωρίς να απομακρύνεται από τις ρίζες του.

Αυτή τη φορά τους συναντούμε μέσα από ένα βίντεο από μια μουσική βραδιά στο Λονδίνο. Τους βλέπουμε πάνω στη σκηνή, εκεί όπου η αγάπη για τη μουσική γίνεται ήχος, ενέργεια και επικοινωνία.

Και από το Βαλτινό τούς στέλνουμε τις πιο θερμές μας ευχές: να συνεχίσουν να δημιουργούν, να παίζουν, να γράφουν και να ονειρεύονται. Γιατί κάθε φορά που οι κιθάρες τους αντηχούν σε μια σκηνή του Λονδίνου, ένα μικρό κομμάτι από το Βαλτινό ταξιδεύει μαζί τους.

Στις 4 Οκτωβρίου η Γενική Συνέλευση και οι εκλογές του Εκπολιτιστικού Συλλόγου Βαλτινού

 

Η Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου Ρίκα Βότσιου – Πλεξίδα καλεί τα μέλη του Συλλόγου στην Τακτική Γενική Συνέλευση.

Η Συνέλευση θα πραγματοποιηθεί την Κυριακή 4 Οκτωβρίου 2026, στις 5:00 το απόγευμα, στο Αμφιθέατρο του Λυκείου Βαλτινού.

Κατά τη διάρκεια της Συνέλευσης θα παρουσιαστούν ο απολογισμός των δράσεων και του έργου του Συλλόγου, καθώς και ο οικονομικός απολογισμός της απερχόμενης διοίκησης.

Παράλληλα, θα πραγματοποιηθούν οι εκλογές για την ανάδειξη του νέου Διοικητικού Συμβουλίου, ανοίγοντας έναν νέο κύκλο δημιουργικής παρουσίας και προσφοράς του Συλλόγου στην πολιτιστική και κοινωνική ζωή του Βαλτινού.

Η συμμετοχή όλων των μελών κρίνεται ιδιαίτερα σημαντική για τη συνέχεια και την ενίσχυση της δράσης του Συλλόγου.

Η Πρόεδρος του Δ.Σ.

Ρίκα Βότσιου – Πλεξίδα

Ο μύθος της Σαρακίνας

 Του Δημήτρη Τσιγάρα

Στο ξακουστό της Σαλαμπριάς, το τοξωτό γεφύρι,

εκεί που η πέτρα άντεξε κι η μνήμη του δεν φθείρει,

ο μύθος ήρθε κι έλυσε, και έδεσε το νήμα

και τώρα κάνει μια σπονδή στο λίκνο και στο μνήμα.

 

Ο Βησσαρίων το ’χτισε, με πέτρα και με τάμα,

κι από τις όχθες του τις δυο, κόσμος περνούσε αντάμα.

Στης Σαλαμπριάς το πέτρινο γεφύρι το μεγάλο,

τα καραβάνια διάβαιναν το ένα μετά τ’ άλλο.

 

Μα κάπου εκεί στα ρεύματα, στον βράχο και πιο πέρα

λημέριαζε ο Σαρακηνός, της νύχτας η φοβέρα.

Τα καραβάνια λήστευε, σαν πειρατής στη χώρα,

κι έφευγε πριν ξημερωθεί, σαν ίσκιος μες στην μπόρα.

 

Γέμισε πλούτο άσωτο, χρυσάφι και ασήμι

κι απόκτησε και δύναμη και πλούτη, μα και φήμη.

Ασήμι μάζεψε πολύ, χρυσάφι από τον Μίδα,

και έτσι στη φτώχεια μοίραζε ψωμί, κρασί και ελπίδα.

 

Έτσι περνούσε ο καιρός και διάβαιναν τα χρόνια,

οι μοίρες δίχτυα  έπλεκαν, και στα βουνά τα χιόνια

λιώναν και στέλνανε νερό στης Σαλαμπριάς το ρέμα

κι ο μύθος την αλήθεια την κατέγραφε σαν ψέμα.

 

Κι είχε γυναίκα όμορφη, αφέντρα κι όλο χάρη,

όμως δεν έκανε παιδιά το άμοιρο ζευγάρι.

Κι η Σαρακίνα έλιωνε, με της ψυχής τους πόνους,

να αποδεχθεί την μοίρα της χωρίς τους απογόνους.

 

Μα μια νυχτιά, μια μάγισσα στο όνειρο εθεάθη

κι είπε πως το νερό την καρτερεί, στης γέφυρας τα βάθη.

Τρόμαξε κι έτρεξε να πει το μαύρο όνειρό της

για να προλάβει το κακό του ανδρός και το δικό της.

 

«Να μην διαβείς τη γέφυρα», τον άντρα της προστάζει,

«γιατί η ψυχή της Σαλαμπριάς βαριά μας λογαριάζει».

Μου τόπε μ’ ένα όνειρο, μου έστειλε χαμπέρι,

πως το νερό μας καρτερεί, στης λησμονιάς τα μέρη.

 

Μα γέλασε ο Σαρακηνός: «Μη σκιάζεσαι, καλή μου,

τόσες φορές το διάβηκα μονάχος το στρατί μου».

Σαν φτάσανε μεσοστρατίς, στου γεφυριού το δρόμο

το άλογο σταμάτησε, χλιμίντρισε με τρόμο.

 

Δυο - τρεις φόρες χτυπάει τη γη, και ξανά χλιμιντρίζει,

και το νερό αναδεύτηκε μ’ αφρούς και κελαρύζει

με μια φωνή: «Σαρακηνέ, μην προχωράς πιο πέρα,

γιατί γραμμένο είν’ το κακό να γίνει αυτή την μέρα».

 

Το άλογο αφηνίασε κι ορθώνει το κορμί του,

γκρεμίζεται η λυγερή στην άγρια ορμή του.

Άπλωσε ο Σαρακηνός το χέρι να την πιάσει.

μα ο ποταμός την άρπαξε, λίγο πριν την προφτάσει.

 

Συντρίμμι ο Σαρακινός και βαριολαβωμένος

την γύρευε χωρίς καμιά ελπίδα ο καημένος.

Κάθε βραδιά στη γέφυρα έψαχνε το κορμί της

και μάλωνε τη Σαλαμπριά για την εκδίκησή της.

 

Μοιρολογούσε κι έκλεγε και σπάραζε η καρδιά του

Κι αντιλαλούσαν τα βουνά από το ανάθεμά του.

«Αρχόντισσα, γυναίκα μου, πού πήγες που εχάθης;»

«Κι από τα βάθη του νερού, σ’ άλλον κόσμο εθεάθης».

 

«Μη με ζητάς, Σαρακηνέ, δεν είμαι πια δικιά σου,

στα βάθη τώρα κατοικώ, μα θα ’μαι η συντροφιά σου».

Τρεις μέρες την γυρέψανε μες στα θολά νερά της 

κι όταν την βρήκανε νεκρή, είχε άσπρα τα μαλλιά της.

 

Χρόνια περάσανε βαριά, μα ο άντρας δεν ξεχνούσε,

κι όλο τα πλούτη μοίραζε, μα η λύπη τον κρατούσε.

Σαν να ’θελε να απαλλαγεί απ’ την παλιά αμαρτία

μα η μοίρα του επιφύλασσε αυτή την τιμωρία.

 

Τιμωρημένος ήτανε, για τα παλιά τα κρίματα,

με τον ιδρώτα των κλοπών απόχτησε τα χρήματα,

και πλήρωνε τα απλήρωτα καθώς ορίζει η μοίρα

τα δίκαια, τα άδικα και των θνητών τα στείρα.

 

Στερνή φορά στη γέφυρα πήγε για την κυρά του,

κι άκουσε πάλι τη φωνή να τον καλεί κοντά του.

«Σαρακηνέ, η ώρα σου ήρθε, άιντε άρχοντά μου

σε καρτερεί η γυναίκα σου, να ’ρθείς εδώ κοντά μου».

 

Και χάθηκε ο Σαρακηνός μες στ’ ασημί φεγγάρι,

κι η γέφυρα μοιρολογεί και κλαίει για το ζευγάρι.

Κι όταν φουσκώνει το νερό κι η Σαλαμπριά βουίζει

λένε η νύχτα πως θρηνεί κι η γέφυρα δακρύζει.

 

Κι έτσι εις μνήμη της κυράς, λένε, τα χρόνια εκείνα

οι άνθρωποι ονόμασαν τον τόπο Σαρακίνα.

Κι όταν γεμίζει το φεγγάρι και ασπρίζει η Σαλαμπριά,

δυο σκιές, θα δεις στη γέφυρα, περνούν χωρίς λαλιά.

 

Μπροστά πάει ο Σαρακηνός και πίσω η καλή του,

κι όποιος τους δει, ταράζεται κι αλλάζει το στρατί του.

Γιατί η γέφυρα αυτή, που ενώνει δυο όχθες,

ενώνει και τους ζωντανούς με των νεκρών τις χώρες.