Το γάλα των διακοσίων πενήντα γραμμαρίων

 Διήγημα του Δημήτρη Τσιγάρα

Στο Βαλτινό, τη δεκαετία του εβδομήντα, μετρούσαν τη μέρα με τα ζώα. Πριν λαλήσει καλά-καλά ο πετεινός, ακουγόταν το τρίξιμο της πόρτας του στάβλου και το μεταλλικό χτύπημα από τα δοχεία. Ο Αποστόλης είχε μία και μοναδική αγελάδα. Δεν ήταν φτώχεια, ήταν τρόπος ζωής. Το γάλα της έφτανε ίσα-ίσα για το σπίτι και, αν περίσσευε λίγο, το πήγαιναν στον γαλατά.

Τη γαλακτοπαραγωγική περίοδο, μόλις τελείωναν το άρμεγμα, γέμιζαν το δοχείο και έπαιρναν τον δρόμο για τον γαλατά. Παραλήπτης ήταν ο Βασίλης Αγγελής, άνθρωπος γνωστός στο χωριό, με το βιβλίο του πάντα κάτω από τη μασχάλη. Ζύγιζε το γάλα κάθε παραγωγού, σημείωνε την ημερομηνία και τα κιλά στο βιβλίο παραλαβής και στο δεφτέρι τους. Ήταν μια διαδικασία απλή, σχεδόν τελετουργική. Κανείς δεν αμφισβητούσε κανέναν.

Ύστερα όμως οι καιροί άρχισαν να αλλάζουν. Από το εργοστάσιο γάλακτος Τρικάλων έστελναν κατά διαστήματα συνεργεία ελέγχου. Έλεγαν πως ήθελαν να πατάξουν τη νοθεία, το νερό που έριχναν κάποιοι στο γάλα. Οι έλεγχοι γίνονταν αιφνιδιαστικά, με μπουκαλάκια των διακοσίων πενήντα γραμμαρίων. Περνούσαν από τα γαλατάδικα, άνοιγαν τα δοχεία και έπαιρναν δείγμα.

Σε κάθε έλεγχο αφαιρούσαν διακόσια πενήντα γραμμάρια από κάθε παραγωγό. Μπορεί να ακουγόταν λίγο, μα για εκείνους δεν ήταν. Ήταν κόπος, ήταν ιδρώτας, ήταν χρήμα. Και το χειρότερο: το έπαιρναν πριν από το ζύγισμα.

Εκείνη την ημέρα ο Αποστόλης δεν άντεξε. Όταν ήρθε το συνεργείο, είπε αυτό που σκεφτόταν καιρό. Ότι η διαδικασία ήταν άδικη. Ότι το δείγμα έπρεπε να το χρεώνεται το εργοστάσιο, όχι ο παραγωγός. Ότι, αν ήθελαν δείγμα, ας το έπαιρναν από το ζυγισμένο γάλα, όχι από το αζύγιστο.

Στην αρχή, όλοι συμφώνησαν. Για λίγο, το Βαλτινό στάθηκε όρθιο. Κανείς δεν παρέδιδε γάλα. Οι άντρες μιλούσαν χαμηλόφωνα, οι γυναίκες κρατούσαν τα δοχεία τους κλειστά. Τα βλέμματα συναντιούνταν, η σιωπή βάραινε, κι έμοιαζε πως το δίκιο ένωνε.

Μα η αποφασιστικότητα κράτησε όσο κρατά ένα σύννεφο τον Αύγουστο.

Ένας-ένας οι συγχωριανοί άρχισαν να λυγίζουν.
«Τι να κάνουμε;»
«Μη μπλέξουμε.»
«Έτσι είναι ο κανονισμός.»

Το δοχείο άνοιγε, το μπουκαλάκι γέμιζε, το γάλα χανόταν. Κι ο Αποστόλης έμεινε μόνος.

Δεν παρέδωσε το γάλα. Όχι από πείσμα, αλλά από ευθιξία. Δεν μπορούσε να δεχτεί να τον κλέβουν στο όνομα του ελέγχου. Την επόμενη ημέρα ήρθε η τιμωρία: απεριόριστος αποκλεισμός από το εργοστάσιο.

Πήγε στα Τρίκαλα. Βρήκε τους διευθυντάδες, τους μίλησε ήρεμα. Τους εξήγησε την αδικία, τη στάση του, την αξιοπρέπεια του μικρού παραγωγού. Εκείνοι όμως είχαν άλλη άποψη. Πίστευαν πως δεν παρέδωσε το γάλα επειδή το είχε, λέει, νοθευμένο.

Του ζήτησαν να υπογράψει υπεύθυνη δήλωση ότι δεν θα ξανανοθεύσει το γάλα, για να του χαρίσουν την ποινή.

Το αίμα ανέβηκε στο κεφάλι του. Πώς να υπογράψει ένα ψέμα; Πώς να παραδεχτεί μια ατιμία που δεν έκανε; Προσπάθησε ξανά να εξηγήσει, μα ήταν σαν να μιλούσε σε τοίχο. Δεν καταλάβαιναν - ή δεν ήθελαν να καταλάβουν.

Το πήρε κι αυτός στραβά. Σηκώθηκε κι έφυγε.

Την επόμενη ημέρα πούλησε την αγελάδα. Τόσο απλά. Έκλεισε έτσι ένας κύκλος. Ησύχασε από αυτούς και τις διαδικασίες τους, μα όχι από τη σκέψη.

Λίγο καιρό αργότερα έμαθε πως ο δειγματοληπτικός έλεγχος γινόταν πλέον με φιάλες των είκοσι πέντε γραμμαρίων. Φαίνεται πως αποφάσισαν να μικρύνουν το μέγεθος της κλοπής.

Στο Βαλτινό όμως, κάθε φορά που περνούσε από την πλατεία, θυμούνταν εκείνα τα διακόσια πενήντα γραμμάρια. Όχι για το γάλα, μα για την αξιοπρέπεια που χάθηκε και δεν ξαναζυγίστηκε ποτέ.

***

Ανάλυση του διηγήματος «Το γάλα των διακοσίων πενήντα γραμμαρίων»

Το διήγημα «Το γάλα των διακοσίων πενήντα γραμμαρίων» είναι ένα λιτό, ρεαλιστικό αφήγημα κοινωνικής μνήμης, όπου το μικρό, μετρήσιμο γεγονός (250 γραμμάρια γάλα) λειτουργεί αλληγορικά ως μέτρο δικαιοσύνης, αξιοπρέπειας και συλλογικής ευθύνης. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Αποστόλης, όχι ως ήρωας με την κλασική έννοια, αλλά ως φορέας μιας σιωπηρής, εσωτερικής ηθικής αντίστασης.

Η αρχική στάση του Αποστόλη: ο άνθρωπος του μέτρου και της εμπιστοσύνης

Στην αρχή του διηγήματος, ο Αποστόλης παρουσιάζεται πλήρως ενταγμένος στην κοινοτική τάξη πραγμάτων. Έχει μία και μοναδική αγελάδα, όχι ως ένδειξη φτώχειας αλλά ως επιλογή ζωής. Αυτό το στοιχείο είναι κρίσιμο:

δείχνει αυτάρκεια, αποδοχή του ορίου, και σεβασμό στον κόπο.

Η σχέση του με τον γαλατά και το σύστημα παραλαβής βασίζεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη. Η ζύγιση είναι «τελετουργική», σχεδόν ιερή. Ο Αποστόλης δεν είναι καχύποπτος, πιστεύει στη δικαιοσύνη ως αυτονόητη πρακτική, όχι ως επιβεβλημένο κανονισμό.

Η αντίδραση: όχι έκρηξη, αλλά διατύπωση αρχής

Όταν εμφανίζονται οι έλεγχοι, η αδικία δεν είναι μόνο οικονομική, είναι συμβολική. Τα 250 γραμμάρια: αφαιρούνται πριν από το ζύγισμα, χωρίς συναίνεση, και χωρίς απόδοση ευθύνης στο εργοστάσιο.

Η αντίδραση του Αποστόλη δεν είναι βίαιη ούτε παρορμητική.
Μιλά καθαρά, ήρεμα, τεκμηριωμένα. Δεν αρνείται τον έλεγχο, αρνείται τον τρόπο. Αυτό τον διαφοροποιεί από τον «ταραξία» και τον τοποθετεί στη θέση του ηθικού διαπραγματευτή.

Η στάση του έχει τρία χαρακτηριστικά:

Δικαιοσύνη – ο έλεγχος πρέπει να χρεώνεται σε αυτόν που τον ζητά.

Ισοτιμία – ο παραγωγός δεν είναι ύποπτος εκ προοιμίου.

Αξιοπρέπεια – δεν δέχεται απώλεια κόπου χωρίς αναγνώριση.

Η μοναχική του θέση: από το «εμείς» στο «εγώ»

Η πιο δραματική καμπή του διηγήματος είναι η στιγμή της αρχικής συλλογικής στάσης και της γρήγορης κατάρρευσής της. Για λίγο, το χωριό στέκεται ενωμένο, όμως αυτή η ενότητα αποδεικνύεται εύθραυστη.

Ο Αποστόλης δεν αλλάζει στάση, σε αντίθεση με τους άλλους. Αυτό είναι κομβικό:

Οι συγχωριανοί υποχωρούν από φόβο, συνήθεια και επίκληση του «κανονισμού».

Ο Αποστόλης μένει μόνος, όχι επειδή το επιδιώκει, αλλά επειδή αρνείται να προδώσει τον εαυτό του.

Η μοναξιά του δεν είναι ηρωική με εξωτερική λάμψη, είναι βαριά, καθημερινή και σιωπηλή.

Η άρνηση υπογραφής: ηθικό όριο χωρίς επιστροφή

Η κορύφωση της στάσης του Αποστόλη έρχεται όταν του ζητείται να υπογράψει υπεύθυνη δήλωση ότι δεν θα ξανανοθεύσει το γάλα.

Εδώ η σύγκρουση παύει να είναι οικονομική ή γραφειοκρατική και γίνεται υπαρξιακή:

Η υπογραφή ισοδυναμεί με αποδοχή μιας ψευδούς ενοχής.

Η άρνηση ισοδυναμεί με αποκλεισμό.

Ο Αποστόλης επιλέγει το δεύτερο. Δεν διαπραγματεύεται την αλήθεια του.
Η αντίδρασή του («το πήρε στραβά») δεν είναι θυμός εκδίκησης, αλλά αγανάκτηση ηθικού ανθρώπου που βλέπει το σύστημα να του ζητά συνενοχή.

Η τελική στάση: αποχώρηση αντί προσαρμογής

Η πώληση της αγελάδας είναι η πιο σκληρή, αλλά και η πιο καθαρή πράξη του. Δεν είναι ήττα, είναι απόσυρση αξιοπρέπειας. Ο Αποστόλης:

δεν προσαρμόζεται σε μια άδικη κανονικότητα,

δεν συμβιβάζεται για να επιβιώσει μέσα στο σύστημα,

επιλέγει να βγει έξω από αυτό.

Το τίμημα είναι μεγάλο, αλλά συνειδητό.

Συμπέρασμα: ο Αποστόλης ως μέτρο ηθικής

Ο Αποστόλης δεν αλλάζει τον κόσμο. Αλλάζει όμως το μέτρο με το οποίο τον κοιτάμε.
Τα 250 γραμμάρια γάλα δεν είναι απώλεια ύλης, είναι απώλεια δικαίου. Η μείωσή τους αργότερα σε 25 γραμμάρια δεν αποκαθιστά την αδικία - απλώς τη σμικρύνει τεχνικά.

Η μνήμη του χωριού δεν κρατά το γάλα, κρατά τη μοναχική αντίσταση, τη σιωπηλή ήττα της συλλογικότητας, και την αξιοπρέπεια που «δεν ξαναζυγίστηκε ποτέ».

Ο Αποστόλης, τελικά, δεν είναι τραγικός επειδή έχασε. Είναι τραγικός επειδή είχε δίκιο και έμεινε μόνος.